Tlenoterapia hiperbaryczna a cukrzyca i stopa cukrzycowa – gojenie i metabolizm

Cukrzyca a niedotlenienie tkanek – gdzie pomaga tlen

Autorzy jednej z prac przypominają, że już we wczesnym okresie cukrzycy podwyższony poziom cukru we krwi (hiperglikemia) zmniejsza przepływ krwi w nerwach, a wynikające z tego niedotlenienie osłabia ich zdolność do regeneracji¹. Hiperglikemia może też sprzyjać nadmiernemu zlepianiu się płytek krwi i zwiększonej lepkości krwi². Jednym z najpoważniejszych powikłań cukrzycy są owrzodzenia stopy: autorzy przeglądu zwracają uwagę na związaną z nimi wysoką chorobowość i śmiertelność, a dotychczasowe wyniki ich leczenia oceniają jako niewystarczające³.

Tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT) polega na oddychaniu tlenem o dużym stężeniu pod zwiększonym ciśnieniem; tlen dociera wtedy z krwią do całego organizmu⁴. Rośnie jego prężność (ciśnienie cząstkowe) także w niedokrwionych tkankach¹, a wyniki wcześniejszych badań – jak zauważa autor przeglądu – wspierają koncepcję, że HBOT odwraca zmiany wywołane niedotlenieniem⁴.

Stopa cukrzycowa – lepsze gojenie i wyższa jakość życia

Przegląd metod wspomagających leczenie owrzodzeń stopy cukrzycowej zestawia tlenoterapię z oczyszczaniem ran larwami i osoczem bogatopłytkowym (preparatem z własnej krwi)³. Według autorów wyniki badań przedklinicznych i klinicznych sugerują, że takie wsparcie może skrócić leczenie i obniżyć ryzyko dużej amputacji; dla HBOT wymieniają opisane w badaniach klinicznych zmniejszenie powierzchni owrzodzenia, działanie przeciwobrzękowe, niższe ryzyko amputacji i krótszy czas leczenia³. Przywołują też przegląd systematyczny międzynarodowej grupy roboczej zajmującej się stopą cukrzycową, według którego HBOT należy do nielicznych metod wspomagających popartych opublikowanymi dowodami³.

Autor drugiego przeglądu podkreśla, że dwa starannie zaprojektowane badania z losowym przydziałem do grup i podwójnie ślepą próbą (ani pacjent, ani oceniający nie wiedzą, kto otrzymuje tlen) wzmocniły naukowe podstawy HBOT i mogą uzasadniać jej wspomagające stosowanie u wybranych chorych z niegojącymi się owrzodzeniami stopy⁴. Typowy schemat to codzienne zabiegi, docelowo 30–40 zabiegów⁴.

W badaniu z losowym przydziałem i podwójnie ślepą próbą wzięło udział 75 chorych z przewlekłym owrzodzeniem stopy: 38 oddychało w komorze tlenem, a 37 powietrzem pod zwiększonym ciśnieniem (placebo)⁵. Autorzy, wychodząc od wcześniejszego wyniku, że wspomagająca HBOT poprawia gojenie takich owrzodzeń, ocenili standardowym kwestionariuszem jakość życia związaną ze zdrowiem⁵. Po roku w grupie tlenowej poprawił się łączny wynik w wymiarze psychicznym oraz część ocenianych dziedzin, a w grupie placebo istotnej poprawy nie stwierdzono⁵. U osób z zagojonym owrzodzeniem wyraźnie poprawiły się m.in. zdrowie psychiczne i funkcjonowanie społeczne, dlatego autorzy wiążą zyskaną jakość życia z lepszym gojeniem⁵. Więcej o trudnych ranach piszemy w artykule o tlenoterapii hiperbarycznej w leczeniu ran przewlekłych.

Lepsza kontrola glikemii i wyższa wrażliwość na insulinę

Tlen może wspierać także gospodarkę cukrową. W badaniu klinicznym 28 chorych z owrzodzeniami stopy w stopniach 2–4 skali Wagnera (klasyfikacji zaawansowania owrzodzenia) przeszło serię 30 zabiegów, pięć razy w tygodniu⁶. Po serii poprawiły się średnie wartości wszystkich badanych parametrów, m.in. glikemii na czczo, hemoglobiny glikowanej (wskaźnika średniego poziomu cukru z ostatnich miesięcy), wskaźnika insulinooporności, białka C-reaktywnego (markera stanu zapalnego) i profilu tłuszczów we krwi⁶. Autorzy wnioskują, że HBOT korzystnie wpływa na kontrolę glikemii i wskaźniki związane z miażdżycą⁶.

Ciekawe są też pomiary wrażliwości na insulinę metodą klamry metabolicznej: im więcej glukozy trzeba podać dożylnie, by przy wysokim stężeniu insuliny utrzymać stały poziom cukru, tym lepiej tkanki reagują na ten hormon. W badaniu klinicznym z udziałem 19 mężczyzn z nadwagą lub otyłością – 11 bez cukrzycy i 8 chorujących na cukrzycę typu 2 – wrażliwość tkanek na insulinę wzrosła już podczas trzeciego zabiegu: o 29% u mężczyzn bez cukrzycy i o 57% u chorych na cukrzycę⁷. Efekt utrzymywał się także po wyjściu z komory, a spadek stężenia białek podtrzymujących stan zapalny może – według autorów – częściowo go tłumaczyć⁷.

Podobne zmiany opisano w badaniu klinicznym z udziałem 52 osób z cukrzycą typu 2 po krwotoku śródmózgowym (udarze krwotocznym)⁸. Miesiąc po zachorowaniu wrażliwość na insulinę u leczonych HBOT była o blisko 38% większa niż na początku, a stężenie insuliny, glikemia na czczo i hemoglobina glikowana zmniejszyły się⁸. Objawy neurologiczne poprawiły się w grupie HBOT już po około 10 dniach, a w grupie kontrolnej – dopiero po miesiącu⁸. O badaniach po udarze piszemy w artykule o tlenoterapii hiperbarycznej po udarze mózgu.

Korzyści widoczne w oczach, krwi i sercu

Ważną obserwację przyniosło badanie kliniczne u chorych z retinopatią cukrzycową (uszkodzeniem naczyń siatkówki oka), leczonych HBOT z powodu owrzodzeń stopy⁹. Porównano 25 osób po serii 30 zabiegów z 25 chorymi z retinopatią, którzy nie korzystali z tlenoterapii⁹. W grupie HBOT zmiany w siatkówce cofnęły się lub ustabilizowały, a zmniejszyła się grubość plamki – centralnej części siatkówki, odpowiedzialnej za ostre widzenie⁹. Autorzy widzą w HBOT metodę wspomagającą przy niedokrwieniu siatkówki i zbyt dużej przepuszczalności drobnych naczyń w retinopatii⁹. Więcej piszemy w artykule o tlenoterapii hiperbarycznej w chorobach oczu.

W innym badaniu klinicznym 16 chorych na cukrzycę typu 2 przez pięć dni poddawano codziennym zabiegom, a 16 osób z grupy porównawczej oddychało zwykłym powietrzem². Po serii w grupie tlenowej zmniejszyły się wybrane parametry agregacji (zlepiania się) płytek krwi, a autorzy wnioskują, że taki schemat może ograniczać tę nasiloną w cukrzycy skłonność².

W badaniu obserwacyjnym 31 osób w wieku średnio 70 lat, bez objawów sercowych (42% z nich chorowało na cukrzycę), po serii 60 zabiegów badanie USG serca (echokardiografia) wykazało lepszą pracę lewej komory – m.in. frakcja wyrzutowa, czyli odsetek krwi wypychanej z komory przy skurczu, wzrosła z 60,7% do 62,3%¹⁰. Autorzy wiążą te zmiany z lepszą wydolnością serca¹⁰.

Co pokazały badania na zwierzętach

Insulina, tłuszcze i masa ciała

Wpływ tlenu na przemianę materii badano głównie na zwierzętach. U szczurów po 20 dniach zabiegów stężenie insuliny i glukozy na czczo oraz wskaźnik insulinooporności były niższe niż w grupie kontrolnej, a stężenie „dobrego” cholesterolu – wyższe¹¹. W tkance tłuszczowej wzrosła aktywność genu adiponektyny (hormonu wydzielanego przez tkankę tłuszczową), przez którą – według autorów – HBOT zwiększała wrażliwość na insulinę¹¹. U otyłych szczurów chorujących na cukrzycę typu 2 łagodna hiperbaria (powietrze wzbogacone do 36% tlenu) zapobiegała wzrostowi stężenia glukozy, zwiększała w mięśniach aktywność enzymów przemian tlenowych i chroniła przed przerostem komórek tłuszczowych¹².

Korzystne zmiany obserwowano także u zwierząt karmionych dietą wysokotłuszczową. U myszy tlen hiperbaryczny łagodził przyrost masy ciała i tkanki tłuszczowej, obniżał stężenie wolnych kwasów tłuszczowych we krwi i przywracał właściwy poziom L-karnityny (związku uczestniczącego w spalaniu tłuszczów) w mięśniach; autorzy nazywają HBOT obiecującą metodą w zespole metabolicznym i otyłości¹³. U szczurów z doświadczalnym modelem starzenia, także otyłych, dwutygodniowa seria zabiegów łagodziła insulinooporność oraz przywracała sprawność poznawczą i prawidłowy stan hipokampa (ośrodka pamięci w mózgu)¹⁴. W jednym doświadczeniu na myszach z otyłością i stłuszczeniem wątroby HBOT zmniejszała masę ciała, ale nasilała stres oksydacyjny (nadmiar reaktywnych form tlenu) i uszkodzenie komórek wątroby¹⁵.

Trzustka, kości i nerwy

U myszy ze skłonnością do cukrzycy autoimmunologicznej (w której układ odpornościowy atakuje komórki trzustki wytwarzające insulinę) codzienne zabiegi zmniejszyły częstość cukrzycy wywołanej lekiem z 85% do 48%, a cukrzycy samoistnej – z 85% do 65%¹⁶. Tlen łagodził zapalenie wysp trzustkowych, ograniczał obumieranie komórek beta wytwarzających insulinę i pobudzał ich podziały; najlepiej działał, gdy zabiegi rozpoczynano przed rozwinięciem się procesu autoimmunologicznego¹⁶. U szczurów z cukrzycą typu 1 i ubytkami kości udowych tworzenie nowej kości po tygodniu codziennych zabiegów nie odbiegało od wyników zdrowych zwierząt, podczas gdy u szczurów z cukrzycą bez tlenu było wyraźnie słabsze¹⁷. Natomiast w bardzo wczesnym okresie cukrzycy u szczurów nie udało się wykazać korzystnego wpływu HBOT na regenerację uszkodzonych nerwów¹.

Co to oznacza dla osób z cukrzycą

Prace z naszej bazy pokazują HBOT jako obiecujące wsparcie dla chorych na cukrzycę – w gojeniu owrzodzeń stopy, jakości życia, kontroli glikemii i wrażliwości na insulinę^5,6,7. To zawsze leczenie wspomagające: autor przeglądu podkreśla, że tlenoterapia jest przeznaczona dla wybranych chorych, u których owrzodzenie nie goi się mimo optymalnego leczenia prowadzonego przez wielodyscyplinarny zespół⁴. Tworzą go m.in. diabetolog, chirurg, chirurg naczyniowy, ortopeda i kinezyterapeuta (specjalista terapii ruchem), a podstawą leczenia owrzodzenia pozostają oczyszczanie rany, zwalczanie zakażenia, odciążenie stopy i – w razie potrzeby – przywrócenie przepływu krwi³.

HBOT nie zastępuje też leczenia samej cukrzycy – diety, leków ani insuliny. Ponieważ w badaniach zabiegi wpływały na glikemię i wrażliwość na insulinę^7,8, plan serii warto omówić zarówno ze specjalistą w ośrodku, jak i z diabetologiem prowadzącym leczenie. W Baromedical o kwalifikacji decyduje specjalista; zabieg trwa 90 minut, a ciśnienie dobiera specjalista.

Badania z naszej bazy wskazują na dobrą tolerancję zabiegów przez chorych na cukrzycę: autorzy badania z udziałem chorych po udarze określili HBOT jako bezpieczne leczenie wspomagające⁸, a u osób z retinopatią zmiany w siatkówce po serii zabiegów cofały się lub pozostawały stabilne⁹. Przeciwwskazania omawiamy w artykule o przeciwwskazaniach i bezpieczeństwie HBOT.

Kierunki dalszych badań

Autorzy wielu prac wskazują kierunki rozwoju. Autor przeglądu o stopie cukrzycowej oczekuje potwierdzenia korzystnych wyników w kolejnym dużym badaniu z podwójnie ślepą próbą oraz kryteriów pozwalających wskazać chorych odnoszących największą korzyść i najlepszy moment rozpoczęcia i zakończenia serii⁴. Badacze glikemii postulują większe badania z losowym przydziałem⁶, a zespół badający chorych po udarze – badania na liczniejszej grupie⁸. Autorzy pracy o sercu widzą w HBOT szansę dla osób z niewydolnością serca, jeśli ich wyniki się potwierdzą¹⁰, a badacze cukrzycy autoimmunologicznej – bezpieczną i nieinwazyjną metodę wspomagającą w badaniach nad zapobieganiem tej chorobie¹⁶.

Najczęstsze pytania

Czy tlenoterapia hiperbaryczna pomaga w gojeniu stopy cukrzycowej?

Prace z naszej bazy przynoszą obiecujące wyniki. Autorzy jednego z przeglądów opisują m.in. zmniejszanie powierzchni owrzodzeń, działanie przeciwobrzękowe i mniejsze ryzyko amputacji, a w badaniu z grupą placebo chorzy leczeni tlenem zyskali długotrwałą poprawę jakości życia. HBOT stosuje się jako wsparcie kompleksowej opieki nad stopą u wybranych chorych, u których owrzodzenie nie goi się mimo optymalnego leczenia.

Czy tlenoterapia hiperbaryczna wpływa na poziom cukru we krwi?

W badaniach klinicznych z naszej bazy po serii zabiegów obserwowano niższą glikemię na czczo i niższą hemoglobinę glikowaną, a wrażliwość tkanek na insulinę rosła już w trakcie zabiegów. Ponieważ zabiegi mogą wpływać na glikemię, plan serii warto omówić ze specjalistą i z diabetologiem prowadzącym leczenie. HBOT nie zastępuje leczenia cukrzycy.

Czy tlenoterapia hiperbaryczna może pomóc przy otyłości?

Wyniki dotyczące otyłości pochodzą głównie z badań na zwierzętach: u myszy i szczurów tlen hiperbaryczny ograniczał przyrost masy ciała i tkanki tłuszczowej oraz poprawiał gospodarkę tłuszczową i cukrową, choć w jednym doświadczeniu na myszach opisano też nasilenie stresu oksydacyjnego w wątrobie. U ludzi badano dotąd przede wszystkim wrażliwość na insulinę, która u mężczyzn z nadwagą wzrosła w trakcie zabiegów. HBOT nie jest metodą odchudzania, może natomiast wspierać metabolizm jako uzupełnienie leczenia prowadzonego przez specjalistów.

Czytaj także

• Tlenoterapia hiperbaryczna w leczeniu ran przewlekłych – jak tlen wspiera gojenie
• Tlen hiperbaryczny a serce i układ krążenia – co pokazały badania
• Przeciwzapalne i ochronne działanie tlenu hiperbarycznego – co pokazały badania

Źródła

1. badanie na zwierzętach Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na regenerację nerwów we wczesnej cukrzycy. Aydin A, Ozden BC, Karamürsel S i wsp. Microsurgery. 2004;24(3):255-261. publikacja
2. badanie kliniczne Rola tlenu hiperbarycznego w agregacji płytek krwi w cukrzycy insulinoniezależnej. Widiyanti P, Suryohudoyo P. J Basic Clin Physiol Pharmacol. 2021;32(4):617-621. publikacja
3. przegląd literatury Metody wspomagające standardowe leczenie owrzodzenia stopy cukrzycowej. Waniczek D, Kozowicz A, Muc-Wierzgoń M i wsp. Evid Based Complement Alternat Med. 2013;2013:243568. publikacja · pełny tekst
4. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna w leczeniu owrzodzeń stopy cukrzycowej. Löndahl M. Diabetes Metab Res Rev. 2012;28 Suppl 1:78-84. publikacja
5. badanie randomizowane (RCT) Tlenoterapia hiperbaryczna poprawia jakość życia związaną ze zdrowiem u chorych na cukrzycę z przewlekłym owrzodzeniem stopy. Löndahl M, Landin-Olsson M, Katzman P. Diabet Med. 2011;28(2):186-190. publikacja
6. badanie kliniczne Potencjalne korzyści z tlenoterapii hiperbarycznej w zakresie miażdżycy i kontroli glikemii u chorych ze stopą cukrzycową. Karadurmus N, Sahin M, Tasci C i wsp. Endokrynol Pol. 2010;61(3):275-279. publikacja
7. badanie kliniczne Tlenoterapia hiperbaryczna zwiększa wrażliwość na insulinę u mężczyzn z nadwagą chorujących i niechorujących na cukrzycę typu 2. Wilkinson D, Nolting M, Mahadi MK i wsp. Diving Hyperb Med. 2015;45(1):30-36. publikacja
8. badanie kliniczne Powtarzana tlenoterapia hiperbaryczna zwiększa wrażliwość na insulinę u chorych na cukrzycę z ostrym krwotokiem śródmózgowym. Xu Q, Wei YT, Fan SB i wsp. Neuropsychiatr Dis Treat. 2017;13:421-426. publikacja · pełny tekst
9. badanie kliniczne Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na retinopatię cukrzycową: badanie wstępne. Maalej A, Khallouli A, Choura R i wsp. J Fr Ophtalmol. 2020;43(2):133-138. publikacja
10. badanie obserwacyjne Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na czynność mięśnia sercowego. Leitman M, Efrati S, Fuchs S i wsp. Int J Cardiovasc Imaging. 2020;36(5):833-840. publikacja
11. badanie na zwierzętach Tlenoterapia hiperbaryczna wpływa na wrażliwość na insulinę/insulinooporność poprzez zwiększenie adiponektyny, rezystyny i inhibitora aktywatora plazminogenu typu I u szczurów. Kahraman C, Yaman H. Turk J Med Sci. 2021;51(3):1572-1578. publikacja · pełny tekst
12. badanie na zwierzętach Wpływ tlenu hiperbarycznego na zdolności metaboliczne mięśni szkieletowych u szczurów z cukrzycą typu 2 i otyłością. Fujita N, Nagatomo F, Murakami S i wsp. ScientificWorldJournal. 2012;2012:637978. publikacja · pełny tekst
13. badanie na zwierzętach L-karnityna uczestniczy w terapeutycznym działaniu tlenu hiperbarycznego w zaburzeniach metabolizmu lipidów wywołanych dietą wysokotłuszczową. Yuan J, Jiang Q, Song L i wsp. Molecules. 2020;25(1):E176. publikacja · pełny tekst
14. badanie na zwierzętach Tlenoterapia hiperbaryczna przywraca funkcje poznawcze i koryguje patologie hipokampa zarówno u szczurów starzejących się, jak i u szczurów starzejących się z otyłością. Shwe T, Bo-Htay C, Ongnok B i wsp. Mech Ageing Dev. 2021;195:111465. publikacja
15. badanie na zwierzętach Zalety i wady tlenoterapii hiperbarycznej u myszy z otyłością, hiperlipidemią i stłuszczeniowym zapaleniem wątroby. Tsuneyama K, Chen YC, Fujimoto M i wsp. ScientificWorldJournal. 2011;11:2124-2135. publikacja · pełny tekst
16. badanie na zwierzętach Zapobieganie cukrzycy autoimmunologicznej i indukcja proliferacji komórek β u myszy NOD za pomocą tlenoterapii hiperbarycznej. Faleo G, Fotino C, Bocca N i wsp. Diabetes. 2012;61(7):1769-1778. publikacja · pełny tekst
17. badanie na zwierzętach Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na regenerację kości w cukrzycy typu 1 u szczurów. Dias PC, Limirio PHJO, Linhares CRB i wsp. Connect Tissue Res. 2018;59(6):574-580. publikacja

Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.