- Przegląd sześciu niewielkich badań z losowym przydziałem (665 osób z ostrym zespołem wieńcowym) wiąże dołączenie HBOT z mniejszym ryzykiem zgonu i mniejszym uszkodzeniem serca – autorzy oczekują potwierdzenia w dużym badaniu.
- U 31 osób po serii 60 zabiegów badanie echokardiograficzne wykazało sprawniejszą pracę lewej komory, w tym wzrost frakcji wyrzutowej.
- W badaniu z losowym przydziałem tlen podany przed pomostowaniem aortalno-wieńcowym ograniczał pooperacyjny wzrost markerów zapalnych i wiązał się z rzadszym pogorszeniem funkcji poznawczych.
- W małym badaniu retrospektywnym chorzy z zakażeniem mostka po operacji serca, którzy otrzymali HBOT, spędzili na intensywnej terapii kilkukrotnie mniej czasu.
- HBOT jest metodą wspierającą i nie zastępuje leczenia kardiologicznego – o kwalifikacji do zabiegów decyduje specjalista.
Karta badań: serce i układ krążenia
Najważniejsze badania omówione w artykule w jednym miejscu: rodzaj i uczestnicy badania, protokół HBOT (liczba zabiegów), zaobserwowany wynik, ograniczenia i odnośnik do publikacji. Liczba zabiegów i ciśnienie w Baromedical są dobierane przez specjalistę do jednostki chorobowej.
| Badanie | Uczestnicy | Protokół HBOT | Wynik | Ograniczenia |
|---|---|---|---|---|
| metaanaliza ostry zespół wieńcowy (zawał, niestabilna dławica) | 6 badań z randomizacją, 665 uczestników | schematy różniły się między badaniami; szczegóły niepodane w streszczeniu | Dołączenie HBOT do standardowego leczenia wiązało się z mniejszym ryzykiem zgonu (o ok. 42%), mniejszym uszkodzeniem mięśnia sercowego (niższy wzrost enzymów, lepsza frakcja wyrzutowa) oraz szybszym ustępowaniem bólu. Pojedyncze prace wskazywały też na rzadsze ponowne zawały i zaburzenia rytmu. | Włączone badania były małe i słabo raportowane, a w komorach jednoosobowych część chorych zgłaszała klaustrofobię; autorzy zalecają ostrożną interpretację i większe badania. |
| badanie randomizowane (RCT) operacja pomostowania z krążeniem pozaustrojowym | 64 pacjentów przed pomostowaniem aortalno-wieńcowym (33 z tlenem hiperbarycznym, 31 z powietrzem) | wstępna ekspozycja przed operacją; liczba zabiegów niepodana w streszczeniu | U chorych przygotowanych tlenem hiperbarycznym nie doszło do pooperacyjnego wzrostu markerów zapalnych (selektyna E, CD18, białko szoku cieplnego 70), który wystąpił w grupie kontrolnej, a pogorszenie sprawności poznawczej po 4 miesiącach było u nich istotnie rzadsze. | Grupa z tlenem hiperbarycznym miała wyjściowo cięższą chorobę wieńcową, a poza wynikami poznawczymi nie zaobserwowano różnic we wczesnych wynikach klinicznych. |
| badanie obserwacyjne czynność lewej komory serca | 31 bezobjawowych pacjentów (średnio 70 lat, 94% z nadciśnieniem, 42% z cukrzycą) | 60 zabiegów w jednym cyklu | Po cyklu zabiegów w echokardiografii stwierdzono niewielki, ale istotny wzrost frakcji wyrzutowej, mniejszą objętość końcowoskurczową lewej komory oraz lepsze odkształcenie podłużne i skręt serca, głównie dzięki poprawie w segmentach koniuszkowych. | Brak grupy kontrolnej, mała grupa (31 osób) i pacjenci bez objawów sercowych; autorzy zastrzegają, że wyniki wymagają potwierdzenia. |
| badanie retrospektywne zakażenie mostka po operacji kardiochirurgicznej | 12 pacjentów z zakażeniem mostka i zapaleniem kości po sternotomii (6 z HBOT, 6 bez) | szczegóły protokołu niepodane w streszczeniu | Chorzy, którzy oprócz opracowania chirurgicznego i antybiotyków otrzymali HBOT, krócej przebywali na intensywnej terapii, krócej wymagali wentylacji i nikt z nich nie zmarł w szpitalu (w grupie bez HBOT zmarły 3 osoby). Nie odnotowano powikłań związanych z HBOT. | Badanie retrospektywne na bardzo małej grupie (12 osób), bez losowego przydziału. |
| badanie kliniczne agregacja płytek krwi w cukrzycy typu 2 | 32 chorych na cukrzycę insulinoniezależną (16 z tlenem hiperbarycznym, 16 w grupie kontrolnej) | 5 zabiegów, raz dziennie przez 5 dni | Po 5 dniach zabiegów istotnie zmieniły się czas latencji i wskaźnik agregacji płytek, co autorzy interpretują jako osłabienie skłonności płytek do zlepiania się; szybkość i odsetek agregacji nie zmieniły się istotnie. | Mała grupa (po 16 osób), krótki cykl, ocena wyłącznie parametrów laboratoryjnych, bez wyników klinicznych. |
| badanie na zwierzętach nadciśnienie tętnicze (model zwierzęcy) | szczury z samoistnym nadciśnieniem oraz szczury normotensyjne | codzienne ekspozycje przez 8 tygodni | U szczurów z nadciśnieniem ekspozycje hiperbaryczne wiązały się z niższym ciśnieniem skurczowym i rozkurczowym niż u zwierząt kontrolnych, a także z mniejszą ilością reaktywnych metabolitów tlenu i wyższym potencjałem antyoksydacyjnym. | Badanie na zwierzętach z nietypowym schematem ekspozycji (mieszanka tlenowa, wielogodzinne pobyty) – wyników nie można wprost przenosić na ludzi. |
Dlaczego tlen pod zwiększonym ciśnieniem może wspierać serce
Ostry zespół wieńcowy, czyli zawał serca lub niestabilna dławica piersiowa, to stan częsty i groźny dla życia1. Tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT), czyli oddychanie czystym tlenem pod ciśnieniem wyższym od atmosferycznego, poprawia zaopatrzenie zagrożonego mięśnia sercowego w tlen i może ograniczać obszar, który ulega martwicy – od tego założenia wychodzą autorzy przeglądu badań nad tym schorzeniem1.
Tlen działa także poza samym sercem. Autorzy pracy o zakażeniach po operacjach kardiochirurgicznych przypominają, że podwyższone ciśnienie parcjalne tlenu w tkankach przeciwdziała ich niedotlenieniu, sprzyja gojeniu ran, wzmacnia działanie niektórych antybiotyków i pomaga zapobiegać zakażeniom2. Z kolei badania na zwierzętach sugerowały, że wcześniejsza ekspozycja na tlen hiperbaryczny może zwiększać odporność ośrodkowego układu nerwowego na niedokrwienie i wpływać na reakcję zapalną – co zainspirowało badania u chorych przed operacją serca3.
Ostry zespół wieńcowy: mniejsze ryzyko zgonu i mniejsze uszkodzenie serca
Najwięcej danych zebrał przegląd systematyczny z metaanalizą, opublikowany w 2011 roku i zaktualizowany w 2015 roku, który objął sześć badań z losowym przydziałem z udziałem 665 osób z ostrym zespołem wieńcowym1,4. Porównywano w nich standardowe leczenie uzupełnione o HBOT z podobnym leczeniem bez tlenoterapii4. W grupach otrzymujących tlen ryzyko zgonu było o około 42% mniejsze (pięć badań, 614 uczestników)4. Mniejszy był też wzrost stężenia enzymu uwalnianego z uszkodzonego mięśnia sercowego, a frakcja wyrzutowa lewej komory (odsetek krwi wyrzucanej z komory przy każdym skurczu) była średnio o 5,5 punktu procentowego wyższa1. Pojedyncze badania wskazywały ponadto na rzadsze poważne zdarzenia wieńcowe, ponowne zawały i zaburzenia rytmu serca, a ból niedokrwienny ustępował średnio o prawie sześć godzin szybciej1.
Zabiegi były ogólnie dobrze tolerowane: u nikogo nie wystąpiły objawy toksycznego działania tlenu na układ nerwowy, a istotny uraz ciśnieniowy błony bębenkowej opisano u jednej osoby; w jednym z badań 15% uczestników odczuwało w jednoosobowych komorach lęk przed zamkniętą przestrzenią4.
Wnioski autorów są zachęcające, ale ostrożne. Dane z małych badań sugerują, że HBOT wiąże się z mniejszym ryzykiem zgonu, mniejszym obszarem uszkodzenia mięśnia sercowego, rzadszymi poważnymi zdarzeniami wieńcowymi i szybszym ustępowaniem bólu1,4. Ze względu na niewielką liczbę chorych, niedociągnięcia metodologiczne i niską jakość raportowania autorzy podkreślają, że wynik trzeba interpretować z rozwagą, a na podstawie przeglądu nie uznają rutynowego stosowania HBOT w ostrym zespole wieńcowym za uzasadnione1,4. Kolejnym krokiem ma być duże, rygorystycznie zaplanowane badanie, które pozwoli wskazać chorych – o ile tacy są – mogących odnieść z tlenoterapii największą korzyść1.
Operacje serca: szybsze gojenie zakażeń i ochrona funkcji poznawczych
Dostęp do serca podczas wielu operacji wymaga przecięcia mostka (sternotomii), a jednym z trudnych powikłań jest zakażenie mostka z zapaleniem kości i szpiku. W badaniu retrospektywnym przeanalizowano 12 takich chorych: wszyscy przeszli chirurgiczne oczyszczenie rany i antybiotykoterapię, a sześciu dodatkowo HBOT2. W grupie z tlenoterapią pobyt na oddziale intensywnej terapii trwał średnio 8,7 dnia wobec 48,8 dnia, inwazyjna wentylacja mechaniczna 4 dni wobec prawie 35, a nieinwazyjne wspomaganie oddychania 4 dni wobec ponad 222. Nikt z leczonych tlenem nie zmarł w szpitalu, podczas gdy w drugiej grupie zmarły trzy osoby, a sama tlenoterapia nie spowodowała żadnych powikłań2. Autorzy uznali HBOT za bezpieczne uzupełnienie leczenia, które poprawia wyniki, i proponują łączyć je ze zdecydowanym leczeniem chirurgicznym oraz antybiotykami2. O roli tlenu w zapaleniu kości piszemy także w artykule o gojeniu kości.
Drugi kierunek to przygotowanie do operacji. W badaniu z losowym przydziałem 64 osoby czekające na pomostowanie aortalno-wieńcowe (wszczepienie pomostów omijających zwężone tętnice wieńcowe) z użyciem krążenia pozaustrojowego oddychały przed zabiegiem tlenem albo powietrzem3. Po operacji w grupie powietrznej wzrosły markery zapalne, m.in. rozpuszczalna selektyna E i białko szoku cieplnego 70, czego nie obserwowano u osób, które wcześniej otrzymały tlen3. W grupie tlenowej rzadziej dochodziło też do pogorszenia wyników w zestawie testów pamięci, uwagi, szybkości przetwarzania informacji i sprawności rąk, powtórzonych cztery miesiące po operacji; pozostałe wczesne wyniki pooperacyjne były w obu grupach podobne3. Autorzy wnioskują, że wstępne podanie tlenu może ograniczać zaburzenia funkcji poznawczych i korzystnie modulować reakcję zapalną po krążeniu pozaustrojowym3.
Sprawniejsza praca lewej komory w badaniu echokardiograficznym
W badaniu obserwacyjnym 31 kolejnych osób bez objawów ze strony serca (średnio 70 lat; 94% z nadciśnieniem tętniczym, 42% z cukrzycą, 39% z chorobą wieńcową w wywiadzie) przeszło serię 60 zabiegów z powodu zaburzeń funkcji poznawczych; przed serią i po niej wykonano im echokardiografię, czyli badanie ultrasonograficzne serca5. Frakcja wyrzutowa wzrosła średnio z 60,7 do 62,3%, objętość lewej komory na końcu skurczu zmalała, a wskaźnik wydolności mięśnia sercowego się poprawił5. Pomiary odkształcenia i skrętu komory, wykonane techniką śledzenia drobnych wzorców w obrazie ultrasonograficznym, wskazały na sprawniejszą pracę serca, zwłaszcza w okolicy koniuszka5. Według autorów HBOT wydaje się poprawiać czynność lewej komory, a jeśli wyniki się potwierdzą, może znaleźć zastosowanie u wielu chorych z niewydolnością serca i osłabioną kurczliwością5. Samym badaniom nad funkcjami poznawczymi poświęciliśmy artykuł o funkcjach poznawczych i neuroplastyczności.
Krew i naczynia: płytki krwi i ciśnienie tętnicze
W cukrzycy wysoki poziom glukozy może sprzyjać nadmiernemu zlepianiu się płytek krwi (agregacji) i zwiększonej lepkości krwi, a tlen hiperbaryczny może zmniejszać ilość kolagenu, który pobudza płytki do zlepiania6. W badaniu klinicznym u chorych na cukrzycę typu 2 (insulinoniezależną) 16 osób przez pięć dni otrzymywało zabiegi, a 16 innych oddychało w tym czasie powietrzem pod ciśnieniem atmosferycznym6. Po serii zabiegów istotnie zmienił się czas latencji, czyli czas do rozpoczęcia agregacji, oraz zmniejszył się wskaźnik agregacji, a autorzy wnioskują, że HBOT może ograniczać nadmierne zlepianie się płytek u takich chorych6. W grupie porównawczej istotne zmiany objęły jednak również część parametrów6. Szerzej o tlenoterapii w tej chorobie piszemy w artykule o cukrzycy i stopie cukrzycowej.
Obiecujące wyniki dotyczące ciśnienia tętniczego pochodzą z badania na młodych szczurach z samoistnym nadciśnieniem tętniczym oraz na szczurach z prawidłowym ciśnieniem7. Zwierzęta codziennie przez osiem tygodni przebywały w łagodnych warunkach hiperbarycznych, oddychając powietrzem o stężeniu tlenu 36%7. U szczurów z nadciśnieniem po trzech i siedmiu tygodniach niższe było ciśnienie skurczowe i rozkurczowe niż u zwierząt w zwykłych warunkach, a u szczurów zdrowych po pięciu tygodniach niższe było ciśnienie skurczowe7. W obu grupach stres oksydacyjny, mierzony ilością reaktywnych metabolitów tlenu, był niższy niż u zwierząt w zwykłych warunkach, a u szczurów z nadciśnieniem wyższy był potencjał antyoksydacyjny krwi7. Autorzy stwierdzili, że takie warunki hamowały rozwój nadciśnienia7. To wynik uzyskany na zwierzętach, w warunkach łagodniejszych niż podczas zabiegu w komorze (w Baromedical 2,0–3,2 ATA), dlatego nie przenosi się go wprost na ludzi.
Co to oznacza dla pacjenta i dokąd zmierzają badania
W badaniach nad ostrym zespołem wieńcowym i operacjami serca tlen był dodatkiem do standardowego postępowania: leczenia ostrego zespołu wieńcowego, chirurgicznego oczyszczenia rany z antybiotykoterapią czy przygotowania do operacji2,1,3. HBOT nie zastępuje leczenia kardiologicznego – leków, zabiegów udrażniania tętnic wieńcowych ani operacji – a ostry zespół wieńcowy wymaga pilnej pomocy kardiologicznej. W Baromedical o kwalifikacji do zabiegów decyduje specjalista, który analizuje dokumentację kardiologiczną i przyjmowane leki; zabieg trwa 90 minut, a ciśnienie dobiera się w zakresie 2,0–3,2 ATA. Więcej o tym, jak ocenia się gotowość do zabiegów, przeczytasz w artykule o przeciwwskazaniach i bezpieczeństwie HBOT.
Autorzy prac wskazują jasne kierunki dalszych badań. W ostrym zespole wieńcowym oczekują dużego badania o wysokim rygorze metodologicznym, które rozstrzygnie, komu tlenoterapia może pomóc najbardziej1. Autorzy badania echokardiograficznego liczą z kolei na potwierdzenie wyników, które mogłoby otworzyć drogę do stosowania HBOT u osób z niewydolnością serca5.
Najczęstsze pytania
Czy tlenoterapia hiperbaryczna może pomóc po zawale serca?
Przegląd sześciu badań z losowym przydziałem wykazał, że u osób z ostrym zespołem wieńcowym dołączenie HBOT do standardowego leczenia wiązało się z mniejszym ryzykiem zgonu i mniejszym uszkodzeniem mięśnia sercowego. Autorzy podkreślają jednak, że badania były małe, i nie uznają rutynowego stosowania metody za uzasadnione, dopóki nie potwierdzi tego duże badanie. Leczenie zawału zawsze prowadzi zespół kardiologiczny, a HBOT nie może go zastąpić ani opóźnić.
Czy tlenoterapia hiperbaryczna wpływa na ciśnienie tętnicze?
Obniżenie ciśnienia tętniczego i zmniejszenie stresu oksydacyjnego opisano w badaniu na szczurach z samoistnym nadciśnieniem, które przez osiem tygodni przebywały w łagodnych warunkach hiperbarycznych. To wynik doświadczalny, którego nie przenosi się wprost na ludzi. Leczenie nadciśnienia prowadzi internista lub kardiolog.
Czy osoba z chorobą serca może korzystać z zabiegów w komorze hiperbarycznej?
To zależy od rodzaju i zaawansowania choroby oraz od przyjmowanych leków. W Baromedical o kwalifikacji decyduje specjalista, który analizuje dokumentację kardiologiczną i sprawdza możliwe przeciwwskazania. W omawianych badaniach, m.in. u osób z ostrym zespołem wieńcowym i po operacjach serca, zabiegi były na ogół dobrze tolerowane.
Umów konsultację kwalifikacyjną
Specjalista oceni wskazania i dobierze protokół dla Twojej jednostki chorobowej. Możliwe rozpoczęcie tego samego dnia po weryfikacji.
Czytaj także
Źródła
- metaanaliza Tlenoterapia hiperbaryczna w ostrym zespole wieńcowym. Bennett MH, Lehm JP, Jepson N. Cochrane Database Syst Rev. 2011;(8):CD004818. publikacja
- badanie retrospektywne Tlenoterapia hiperbaryczna jako leczenie uzupełniające zakażenia mostka i zapalenia kości i szpiku po sternotomii i zabiegach kardiotorakochirurgicznych. Yu WK, Chen YW, Shie HG i wsp. J Cardiothorac Surg. 2011;6:141. publikacja · pełny tekst
- badanie randomizowane (RCT) Wstępne leczenie tlenem hiperbarycznym i jego wpływ na dysfunkcję neuropsychometryczną oraz ogólnoustrojową odpowiedź zapalną po krążeniu pozaustrojowym. Alex J, Laden G, Cale AR i wsp. J Thorac Cardiovasc Surg. 2005;130(6):1623-1630. publikacja
- metaanaliza Tlenoterapia hiperbaryczna w ostrym zespole wieńcowym (przegląd Cochrane) – czy tlenoterapia hiperbaryczna poprawia wyniki leczenia po zawale serca? Bennett MH, Lehm JP, Jepson N. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(7):CD004818. publikacja · pełny tekst
- badanie obserwacyjne Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na czynność mięśnia sercowego. Leitman M, Efrati S, Fuchs S i wsp. Int J Cardiovasc Imaging. 2020;36(5):833-840. publikacja
- badanie kliniczne Rola tlenu hiperbarycznego w agregacji płytek krwi w cukrzycy insulinoniezależnej. Widiyanti P, Suryohudoyo P. J Basic Clin Physiol Pharmacol. 2021;32(4):617-621. publikacja
- badanie na zwierzętach Wpływ hiperbarycznej oksygenacji na wartości ciśnienia tętniczego u szczurów z samoistnym nadciśnieniem. Nagatomo F, Fujino H, Takeda I i wsp. Clin Exp Hypertens. 2010;32(3):193-197. publikacja
Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.