Tlen hiperbaryczny a funkcje poznawcze i neuroplastyczność – co pokazały badania

Tlen, ukrwienie i energia mózgu – punkt wyjścia

Gdy ukrwienie części mózgu spada, wokół trwale uszkodzonego ogniska może powstać strefa półcienia: komórki mają tam dość tlenu, by przeżyć, ale za mało, by przewodzić impulsy¹. W serii trzech przypadków z 1998 roku badanie SPECT (tomografia emisyjna pojedynczego fotonu, obrazująca ukrwienie i aktywność mózgu) w warunkach hiperbarycznych pomogło wskazać tkankę zdolną do powrotu do pracy, a lepsze ukrwienie po serii zabiegów szło w parze z poprawą kliniczną¹. Według przeglądu z 2010 roku oddychanie czystym tlenem pod zwiększonym ciśnieniem podnosi stężenie tlenu w słabo ukrwionej tkance, a w badaniach doświadczalnych i klinicznych wiązało się z lepszym przeżyciem i stanem neurologicznym po udarach².

Przegląd z 2021 roku opisuje paradoks hiperoksyczno-hipoksyczny: przerywane, powtarzane okresy podwyższonego stężenia tlenu uruchamiają w komórkach część programów ochronnych typowych dla niedotlenienia, w tym czynnik indukowany niedotlenieniem (HIF-1α)³. Drugi przegląd z tego roku, oparty głównie na badaniach przedklinicznych, wiąże ochronne działanie tlenoterapii hiperbarycznej (HBOT) na układ nerwowy z efektem przeciwutleniającym, przeciwzapalnym i przeciwapoptotycznym (hamującym programowaną śmierć komórek), lepszym zaopatrzeniem neuronów w tlen i pobudzaniem autofagii – komórkowego „sprzątania”⁴. Polscy autorzy przeglądu systematycznego z 2015 roku oceniają wyniki badań w chorobach układu nerwowego jako obiecujące⁵.

Neuroplastyczność – poprawa funkcji mózgu w badaniach z udziałem pacjentów

Neuroplastyczność to zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń i przejmowania funkcji przez sprawne obszary. W badaniu randomizowanym z udziałem 56 osób, u których 1–5 lat po łagodnym urazie mózgu utrzymywały się objawy powstrząśnieniowe, seria 40 zabiegów przyniosła istotną poprawę funkcji poznawczych i jakości życia, a SPECT pokazał zgodny z nią wzrost aktywności mózgu; w okresie kontrolnym bez zabiegów takiej poprawy nie było⁶. W wieloośrodkowym badaniu obserwacyjnym 32 osób z podobnymi objawami poprawiło się 21 z 25 mierzonych parametrów neuropoznawczych, bez zdarzeń niepożądanych; lepsze wyniki wiązały się m.in. z wcześniejszym rozpoczęciem terapii, młodszym wiekiem i większą liczbą zabiegów⁷. Przegląd z 2011 roku wskazuje, że powtarzane zabiegi pod niskim ciśnieniem mogą sprzyjać powrotowi funkcji po urazie mózgu, choć ich skuteczność wciąż budzi dyskusje⁸. Wstrząśnienie mózgu zdarza się też w sporcie (zob. HBOT po urazie mózgu i wstrząśnieniu mózgu).

W serii przypadków czterech osób w przewlekłej fazie udaru czynnościowy rezonans magnetyczny (fMRI) po 40 zabiegach pokazał szerszą i silniejszą aktywację większości obszarów odpowiedzialnych za mowę i ruch, a chorzy zgłaszali głównie lepszą płynność mowy i mniejszy niedowład⁹ (szerzej: tlenoterapia hiperbaryczna po udarze mózgu). W opisie przypadku dwuletniej dziewczynki po zatrzymaniu krążenia w wyniku tonięcia, po leczeniu tlenem pod normalnym ciśnieniem i 40 zabiegach w komorze z powietrzem, rezonans magnetyczny wykazał niemal całkowite cofnięcie się zaniku mózgu, a dziecko odzyskało prawidłową mowę i funkcje poznawcze, choć pozostały pewne trudności ruchowe¹⁰. U 10 osób z ciężkimi zaburzeniami poznawczymi po operacji i napromienianiu guza mózgu (badanie pilotażowe) zabiegi wiązały się ze wzrostem amplitudy jednej z fal EEG (zapisu czynności elektrycznej mózgu), związanej z interpretacją bodźców, a kwestionariusz wypełniany przez bliskich wskazał na lepszą pamięć¹¹.

Pamięć i myślenie w starzejącym się mózgu

Przegląd z 2021 roku relacjonuje doniesienie, według którego u starszych dorosłych seria zabiegów poprawiła funkcje poznawcze – zwłaszcza uwagę i szybkość przetwarzania informacji – dzięki zwiększeniu przepływu krwi w obszarach mózgu, w których z wiekiem zwykle on maleje³. Łagodne zaburzenia poznawcze to stan, w którym testy potwierdzają pogorszenie pamięci lub innych funkcji umysłowych przy zachowanej samodzielności; mogą one poprzedzać otępienie¹². Zarejestrowano też badanie randomizowane HBOT w tej grupie, lecz w rejestrze brak jego wyników¹².

W szczurzym modelu łagodnych zaburzeń poznawczych zwierzęta po zabiegach szybciej odnajdywały ukrytą platformę w teście pamięci przestrzennej, a w hipokampie (strukturze kluczowej dla pamięci) obumierało mniej komórek¹³. W szczurzym modelu choroby Alzheimera pięciodniowa seria zabiegów łagodziła zaburzenia uczenia się i pamięci oraz chroniła neurony i kolce dendrytyczne – drobne wypustki, na których powstają połączenia między neuronami¹⁴. U myszy z modelem starzenia wywołanego D-galaktozą tlen hiperbaryczny odwracał zaburzenia uczenia się i pamięci, zmniejszał stres oksydacyjny i stan zapalny, utrzymywał poziom czynnika neurotroficznego BDNF (wspierającego neurony) i obniżał aktywność genów związanych ze starzeniem komórek¹⁵. W szczurzym modelu starzenia, także połączonego z otyłością, dwutygodniowy cykl zabiegów przywracał wrażliwość na insulinę i sprawność poznawczą¹⁶ (zob. HBOT a choroba Alzheimera i Parkinsona).

Hartowanie tlenem przed operacją

Pooperacyjne zaburzenia funkcji poznawczych – pogorszenie pamięci i koncentracji po zabiegu chirurgicznym i znieczuleniu – to problem wciąż czekający na skuteczne rozwiązania¹⁷. Przegląd z 2017 roku opisuje hartowanie (prekondycjonowanie), czyli zastosowanie tlenu hiperbarycznego przed planowaną operacją, jako sposób ochrony serca, wątroby i mózgu; autorzy uznają je za skuteczną i praktyczną metodę zapobiegania takim zaburzeniom, a działanie wiążą m.in. z pobudzeniem własnych układów przeciwutleniających i przeciwzapalnych organizmu¹⁷.

W hodowli szczurzych neuronów ekspozycja na tlen przed kontaktem z czynnikami zapalnymi istotnie zwiększyła przeżywalność komórek, a wkrótce po niej astrocyty (komórki podporowe mózgu) zaczęły przekazywać neuronom mitochondria – komórkowe „elektrownie”¹⁸. U szczurów hartowanie przed doświadczalnym udarem zmniejszało ognisko zawału, a kluczową rolę odgrywało białko cystatyna C¹⁹. W opisie przypadku 77-letniego mężczyzny z otępieniem trwającym 4,5 roku od wymiany stawu kolanowego seria 40 zabiegów połączona ze wstrzyknięciami leku przeciwzapalnego (etanerceptu) w dużej mierze przywróciła mu sprawność umysłową i fizyczną; poprawa ruszyła wraz z pierwszym wstrzyknięciem leku, a autorzy przypisują ją połączeniu obu metod²⁰.

Migrena oporna na leczenie i zakażenia mózgu

W opisie przypadku 23-letniej kobiety, która od 11 lat chorowała na migrenę z aurą (przemijającymi zaburzeniami, np. widzenia, poprzedzającymi ból), a leki nie przynosiły jej wystarczającej ulgi, zastosowano ośmiotygodniową serię zabiegów bez innego leczenia migreny²¹. Przez cały ten czas wystąpił tylko jeden łagodny napad, bez wyniszczającego bólu, a pacjentka nie musiała brać wolnego od pracy ani zajęć²¹. Autorzy widzą w tym przesłankę do badań nad HBOT jako sposobem zapobiegania napadom w migrenie opornej na leczenie²¹ (zob. HBOT w bólu przewlekłym i migrenie).

Badano też HBOT jako uzupełnienie leczenia ropni mózgu. W serii przypadków pięciorga dzieci leczonych antybiotykami, a w razie potrzeby operacyjnie, dołączenie zabiegów wiązało się z poprawą u wszystkich chorych, cofaniem się zmian w rezonansie magnetycznym i brakiem nawrotów²². W serii 13 dorosłych, u których po odessaniu ropy igłą pod kontrolą obrazowania stosowano antybiotyki i zabiegi, zakażenie opanowano u wszystkich, bez nawrotów i działań niepożądanych związanych ze sprężaniem²³. Autorzy obu prac uważają, że takie wsparcie może skrócić czas antybiotykoterapii^22,23.

Jak tlen wspiera komórki nerwowe – badania laboratoryjne i na zwierzętach

Nowe neurony i mitochondria

Neurogeneza, czyli powstawanie nowych neuronów, to naturalny mechanizm naprawczy dorosłego mózgu; przegląd z 2011 roku opisuje hipotezę, że HBOT nasila ją m.in. za pośrednictwem czynnika HIF²⁴. U szczurów po doświadczalnym udarze trzytygodniowy cykl zabiegów dał lepszy wynik neurologiczny niż cykl dwudniowy, silniej przyciągał komórki macierzyste szpiku do niedokrwionego obszaru oraz pobudzał neurogenezę i wytwarzanie czynników odżywczych dla neuronów²⁵. W hipokampie szczurów bardzo wysokie dawki tlenu hiperbarycznego wywoływały przejściowe uszkodzenie mitochondrialnego DNA, a po nim odpowiedź kompensacyjną: w ciągu 5 dni ilość tego DNA wzrosła niemal trzykrotnie, co świadczy o tworzeniu nowych mitochondriów²⁶. U myszy z modelem choroby neuronu ruchowego zabiegi poprawiły o 40% działanie jednego z kompleksów oddechowych mitochondriów kory ruchowej i opóźniły pojawienie się objawów o około trzy tygodnie²⁷.

Wyciszanie stanu zapalnego i ochrona bariery krew–mózg

W modelu urazu mózgu u szczurów tlen hiperbaryczny hamował zapalny szlak sygnałowy, obniżał stężenie substancji prozapalnych, ograniczał śmierć neuronów i poprawiał stan neurologiczny²⁸. U myszy po urazie zmniejszał obszar uszkodzenia i obrzęk, poprawiał funkcje ruchowe i poznawcze oraz uszczelniał barierę krew–mózg (naturalną osłonę tkanki nerwowej), a jego działanie przeciwzapalne zależało od interleukiny 10 – białka wyciszającego zapalenie²⁹. U szczurów po urazie łagodził też zachowania przypominające depresję, czemu towarzyszyło wyciszenie aktywności mikrogleju (komórek odpornościowych mózgu) w hipokampie³⁰. W hodowli ludzkich komórek wyściełających naczynia mózgowe (doświadczenie zaplanowane z osobami chorującymi na stwardnienie rozsiane) tlen zmniejszał ilość cząsteczki ułatwiającej komórkom zapalnym przenikanie przez barierę krew–mózg³¹. U szczurów uzależnionych od morfiny tlen hiperbaryczny łagodził objawy odstawienia i zwiększał stężenie dopaminy w ośrodku nagrody (jądrze półleżącym)³².

Warunki zabiegu mają znaczenie

U szczurów po urazie mózgu wcześnie zastosowany tlen hiperbaryczny obniżał poziom czynników prozapalnych wokół ogniska uszkodzenia, ograniczając śmierć komórek nerwowych³³. W hodowli szczurzych neuronów wystawionych na tlen i podwyższone ciśnienie zmieniła się aktywność 183 genów, przy czym więcej genów reagowało na sprężone powietrze niż na tlen hiperbaryczny³⁴. Z kolei w hodowli szczurzych komórek macierzystych grzebienia nerwowego stałe, bardzo wysokie stężenie tlenu hamowało ich namnażanie, co przypomina, że działanie tlenu zależy od dawki i sposobu podania³⁵.

Co to oznacza dla pacjenta i kierunki badań

Zebrane prace pokazują, że tlen hiperbaryczny może wspierać mózg na wielu poziomach – od ukrwienia i energetyki komórek po funkcje poznawcze pacjentów^4,6,3. HBOT jest metodą wspierającą: nie zastępuje diagnostyki ani leczenia neurologicznego, a nowe lub narastające kłopoty z pamięcią wymagają najpierw konsultacji neurologicznej. O kwalifikacji do zabiegów w Baromedical decyduje specjalista; zabieg trwa 90 minut i odbywa się przy ciśnieniu 2,0–3,2 ATA.

Autorzy wskazują kierunki: nowe badania kliniczne, które określą optymalną liczbę zabiegów i dawkę^4,2, badania przedkliniczne ściśle powiązane z kliniką, bo wyniki doświadczalne nie zawsze pokrywały się z klinicznymi²⁴, oraz randomizowane badania z grupą kontrolną i wspólnym protokołem⁵. Pozwolą one jeszcze trafniej dobierać zabiegi do potrzeb pacjentów.

Najczęstsze pytania

Czy tlenoterapia hiperbaryczna może poprawić pamięć i koncentrację u osób starszych?

Przegląd badań z 2021 roku opisuje doniesienie, według którego u starszych dorosłych seria zabiegów poprawiła zwłaszcza uwagę i szybkość przetwarzania informacji, a jednocześnie zwiększyła przepływ krwi w obszarach mózgu, w których z wiekiem zwykle on maleje. Korzystne zmiany w uczeniu się i pamięci obserwowano też w badaniach na zwierzęcych modelach starzenia. Autorzy przeglądu podkreślają, że wyniki są wstępne, a trwałość efektów wymaga dalszych badań.

Czym jest neuroplastyczność i jak tlen hiperbaryczny może ją wspierać?

Neuroplastyczność to zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń i przejmowania funkcji przez sprawne obszary. U pacjentów po urazie lub udarze mózgu seria zabiegów wiązała się z poprawą funkcji poznawczych i wzrostem aktywności mózgu widocznym w obrazowaniu. Badania na zwierzętach wskazują na możliwe mechanizmy: powstawanie nowych neuronów, tworzenie mitochondriów i wyciszanie stanu zapalnego.

Czy zabiegi w komorze hiperbarycznej przed operacją mogą chronić pamięć?

Przegląd badań z 2017 roku opisuje hartowanie tlenem hiperbarycznym przed operacją jako obiecujący sposób zapobiegania pooperacyjnym zaburzeniom pamięci i koncentracji, a jego autorzy uznają tę metodę za skuteczną i możliwą do wdrożenia. Efekt wiążą ze wzmocnieniem własnych układów przeciwutleniających i przeciwzapalnych organizmu. O przygotowaniu do operacji decyduje zespół prowadzący, a o ewentualnych zabiegach – specjalista.

Czytaj także

• Tlenoterapia hiperbaryczna po udarze mózgu – poprawa funkcji także w fazie przewlekłej
• HBOT po urazie i wstrząśnieniu mózgu – poprawa pamięci, snu i nastroju w badaniach
• HBOT a choroba Alzheimera i Parkinsona – obiecujące wyniki badań nad ochroną neuronów

Źródła

1. seria przypadków Utlenowanie mózgu a mózg zdolny do powrotu do sprawności. Neubauer RA, James P. Neurol Res. 1998;20 Suppl 1:S33-6. publikacja
2. przegląd literatury Uzasadnienie stosowania hiperbarii tlenowej w incydentach naczyniowo-mózgowych. Fischer BR, Palkovic S, Holling M i wsp. Curr Vasc Pharmacol. 2010;8(1):35-43. publikacja
3. przegląd literatury Odmładzanie za pomocą tlenu – w większej lub mniejszej ilości. Kamat SM, Mendelsohn AR, Larrick JW. Rejuvenation Res. 2021;24(2):158-163. publikacja
4. przegląd literatury Przegląd neuroprotekcyjnych efektów tlenoterapii hiperbarycznej. Ahmadi F, Khalatbary AR. Med Gas Res. 2021;11(2):72-82. publikacja · pełny tekst
5. przegląd systematyczny Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na układ nerwowy. Przegląd systematyczny. Kujawski S, Kujawska A, Kozakiewicz M i wsp. Polish Hyperbaric Research. 2015;53(4):19–28. publikacja
6. badanie randomizowane (RCT) Tlenoterapia hiperbaryczna może przynieść poprawę w zespole pourazowym po wstrząśnieniu mózgu wiele lat po łagodnym urazowym uszkodzeniu mózgu – randomizowane badanie prospektywne. Boussi-Gross R, Golan H, Fishlev G i wsp. PLoS One. 2013;8(11):e79995. publikacja · pełny tekst
7. badanie obserwacyjne Krajowe badanie dotyczące ratowania i rehabilitacji po urazach mózgu – wieloośrodkowe badanie obserwacyjne tlenu hiperbarycznego w łagodnym urazowym uszkodzeniu mózgu z objawami pourazowymi po wstrząśnieniu mózgu. Mozayeni BR, Duncan W, Zant E i wsp. Med Gas Res. 2019;9(1):1-12. publikacja · pełny tekst
8. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna w urazowym uszkodzeniu mózgu. Huang L, Obenaus A. Med Gas Res. 2011;1(1):21. publikacja · pełny tekst
9. seria przypadków Ocena skuteczności tlenoterapii hiperbarycznej w przewlekłym udarze mózgu za pomocą czynnościowego rezonansu magnetycznego: mała retrospektywna seria kolejnych przypadków. Cevolani D, Di Donato F, Santarella L i wsp. Int J Environ Res Public Health. 2020;18(1):E190. publikacja · pełny tekst
10. opis przypadku Tlen normobaryczny i tlenoterapia hiperbaryczna w okresie podostrym po tonięciu, odwrócenie utraty objętości mózgu: opis przypadku. Harch PG, Fogarty EF. Med Gas Res. 2017;7(2):144-149. publikacja · pełny tekst
11. badanie kliniczne Leczenie tlenem hiperbarycznym poprawiło sprawność neurofizjologiczną u chorych z guzem mózgu po leczeniu neurochirurgicznym i radioterapii: doniesienie wstępne. Schellart NA, Reits D, van der Kleij AJ i wsp. Cancer. 2011;117(15):3434-3444. publikacja
12. rejestr badania klinicznego Tlenoterapia hiperbaryczna w łagodnych zaburzeniach poznawczych. Assaf-Harofeh Medical Center. Amerykański rejestr badań klinicznych. NCT02085330. wpis w rejestrze
13. badanie na zwierzętach Tlenoterapia hiperbaryczna a funkcje poznawcze w szczurzym modelu łagodnych zaburzeń poznawczych – udział szlaku sygnałowego ERK. Lin Y, Lin X, Zheng X i wsp. Ann Palliat Med. 2020;9(5):3472-3480. publikacja
14. badanie na zwierzętach Wstępne zastosowanie tlenu hiperbarycznego poprawia funkcje poznawcze i zmniejsza uszkodzenie hipokampa za pośrednictwem kinazy białkowej p38 aktywowanej mitogenami w modelu szczurzym. Zhao B, Pan Y, Wang Z i wsp. Yonsei Med J. 2017;58(1):131-138. publikacja · pełny tekst
15. badanie na zwierzętach Ochronne działanie tlenu hiperbarycznego w zaburzeniach funkcji poznawczych wywołanych D-galaktozą u myszy. Chen X, Li Y, Chen W i wsp. Neurochem Res. 2016;41(11):3032-3041. publikacja
16. badanie na zwierzętach Tlenoterapia hiperbaryczna przywraca funkcje poznawcze i koryguje patologie hipokampa zarówno u szczurów starzejących się, jak i u szczurów starzejących się z otyłością. Shwe T, Bo-Htay C, Ongnok B i wsp. Mech Ageing Dev. 2021;195:111465. publikacja
17. przegląd literatury Hartowanie tlenem hiperbarycznym łagodzi pooperacyjne zaburzenia funkcji poznawczych poprzez zmniejszenie stresu oksydacyjnego i stanu zapalnego. Gao ZX, Rao J, Li YH. Neural Regen Res. 2017;12(2):329-336. publikacja · pełny tekst
18. badanie laboratoryjne (in vitro) Profilaktyczne zastosowanie tlenoterapii hiperbarycznej łagodzi odpowiedź zapalną poprzez transfer mitochondriów. Lippert T, Borlongan CV. CNS Neurosci Ther. 2019;25(8):815-823. publikacja · pełny tekst
19. badanie na zwierzętach Cystatyna C jest kluczowym endogennym czynnikiem ochronnym w udarze mózgu. Fang Z, Deng J, Wu Z i wsp. Stroke. 2017;48(2):436-444. publikacja
20. opis przypadku Leczenie otępienia po znieczuleniu za pomocą okołordzeniowego wstrzyknięcia etanerceptu i tlenoterapii hiperbarycznej: opis przypadku. Best S, Pavel DG. J Med Case Rep. 2017;11(1):105. publikacja · pełny tekst
21. opis przypadku Ponowne spojrzenie na rozszerzone zastosowanie tlenoterapii hiperbarycznej w leczeniu opornych migren. Matera DV, Smith B, Lam B. Med Gas Res. 2019;9(4):238-240. publikacja · pełny tekst
22. seria przypadków Tlenoterapia hiperbaryczna w leczeniu ropnia mózgu u dzieci. Kurschel S, Mohia A, Weigl V i wsp. Childs Nerv Syst. 2006;22(1):38-42. publikacja
23. seria przypadków Aspiracja stereotaktyczna i antybiotykoterapia w połączeniu z tlenoterapią hiperbaryczną w leczeniu bakteryjnych ropni mózgu. Kutlay M, Colak A, Yildiz S i wsp. Neurosurgery. 2005;57(6):1140-6; discussion 1140-6. publikacja
24. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna sprzyja neurogenezie: na jakim jesteśmy etapie? Mu J, Krafft PR, Zhang JH. Med Gas Res. 2011;1(1):14. publikacja · pełny tekst
25. badanie na zwierzętach Długotrwały cykl tlenoterapii hiperbarycznej pobudza neurogenezę i osłabia stan zapalny po udarze niedokrwiennym mózgu. Lee YS, Chio CC, Chang CP i wsp. Mediators Inflamm. 2013;2013:512978. publikacja · pełny tekst
26. badanie na zwierzętach Indukowana tlenem biogeneza mitochondriów w hipokampie szczura. Gutsaeva DR, Suliman HB, Carraway MS i wsp. Neuroscience. 2006;137(2):493-504. publikacja
27. badanie na zwierzętach Tlenoterapia hiperbaryczna chroni przed dysfunkcją mitochondriów i opóźnia wystąpienie choroby neuronu ruchowego u myszy Wobbler. Dave KR, Prado R, Busto R i wsp. Neuroscience. 2003;120(1):113-120. publikacja
28. badanie na zwierzętach Tlen hiperbaryczny łagodzi wtórne uszkodzenie mózgu po urazie poprzez hamowanie szlaku sygnałowego TLR4/NF-κB. Meng XE, Zhang Y, Li N i wsp. Med Sci Monit. 2016;22:284-288. publikacja · pełny tekst
29. badanie na zwierzętach Interleukina-10 pośredniczy w neuroprotekcyjnym działaniu tlenoterapii hiperbarycznej w urazowym uszkodzeniu mózgu u myszy. Chen X, Duan XS, Xu LJ i wsp. Neuroscience. 2014;266:235-243. publikacja
30. badanie na zwierzętach Wpływ tlenu hiperbarycznego na zachowania depresyjnopodobne i neurozapalenie u szczurów z urazowym uszkodzeniem mózgu. Lim SW, Sung KC, Shiue YL i wsp. World Neurosurg. 2017;100:128-137. publikacja
31. badanie laboratoryjne (in vitro) Zaangażowanie osób ze stwardnieniem rozsianym w celu wzmocnienia badań nad fizjologicznym działaniem tlenoterapii hiperbarycznej. Moore L, Eggleton P, Smerdon G i wsp. Mult Scler Relat Disord. 2020;43:102084. publikacja
32. badanie na zwierzętach Tlen hiperbaryczny łagodzi objawy odstawienne poprzez regulację neuroprzekaźników monoaminergicznych i szlaku sygnałowego NO w jądrze półleżącym u szczurów uzależnionych od morfiny. Chen C, Fan Q, Nong Z i wsp. Neurochem Res. 2018;43(3):531-539. publikacja
33. badanie na zwierzętach Wpływ tlenu hiperbarycznego o różnym ciśnieniu bezwzględnym na ekspresję histonów zewnątrzkomórkowych po urazowym uszkodzeniu mózgu u szczurów. Liang F, Sun L, Yang J i wsp. Cell Stress Chaperones. 2020;25(6):1013-1024. publikacja · pełny tekst
34. badanie laboratoryjne (in vitro) Analiza mikromacierzowa ekspresji genów w neuronach korowych szczura eksponowanych na hiperbaryczne powietrze i tlen. Chen Y, Nadi NS, Chavko M i wsp. Neurochem Res. 2009;34(6):1047-1056. publikacja
35. badanie laboratoryjne (in vitro) Hipoksja i hiperoksja w odmienny sposób kontrolują proliferację szczurzych komórek macierzystych grzebienia nerwowego poprzez odrębne szlaki regulacyjne białek HIF1α-CXCR4 i TP53-TPM1. Chen CC, Hsia CW, Ho CW i wsp. Dev Dyn. 2017;246(3):162-185. publikacja

Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.