HBOT w bólu przewlekłym, CRPS i migrenie: mniej bólu, obrzęku i zmęczenia w badaniach

Ból przewlekły – dlaczego tlen może pomagać?

Ból przewlekły ma wiele postaci. Jedną z najtrudniejszych jest zespół wieloobjawowego bólu miejscowego (CRPS). Autorzy jednej z prac opisują go jako wyniszczające schorzenie o podłożu neurozapalnym, które rozwija się po urazie i przebiega z uporczywym, silnym bólem oraz niesprawnością¹. Zwykle obejmuje jedną kończynę, ale może rozszerzać się na kolejne i dawać objawy ze strony autonomicznego układu nerwowego, a większość chorych nie jest w stanie normalnie pracować i funkcjonować wśród ludzi¹. Szanse na ustąpienie choroby są większe u dzieci oraz wtedy, gdy leczenie zaczyna się wcześnie¹. Inną postacią jest ból neuropatyczny, wynikający z uszkodzenia nerwów, badany m.in. w modelach zwierzęcych^2,3.

Tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT), czyli oddychanie tlenem pod ciśnieniem wyższym od atmosferycznego, zwróciła uwagę badaczy bólu, ponieważ – jak zauważają autorzy kilku prac – łagodziła dolegliwości zarówno u pacjentów z różnymi zespołami bólowymi, jak i w zwierzęcych modelach bólu^4,5. W badaniach na zwierzętach wykazano jej działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe⁶, a w modelach bólu neuropatycznego uznano ją za obiecującą metodę ochrony układu nerwowego po ostrym uszkodzeniu³. Autorzy tych badań wiążą działanie przeciwbólowe m.in. z wyciszaniem neurozapalenia, czyli stanu zapalnego w układzie nerwowym, w którym uczestniczą komórki glejowe – komórki podporowe i odpornościowe tkanki nerwowej^4,3. Szerzej piszemy o tym w przeglądzie o przeciwzapalnym i ochronnym działaniu tlenu hiperbarycznego.

CRPS: mniej bólu i obrzęku, lepsza ruchomość

Najmocniejsze dane dotyczą CRPS. W badaniu randomizowanym z podwójnym zaślepieniem – ani pacjenci, ani oceniający nie wiedzieli, kto należy do której grupy – wzięło udział 71 chorych: 37 oddychało w komorze tlenem, a 34 zwykłym powietrzem; obie grupy przeszły po 15 zabiegów⁷. Ból, obrzęk i zakres ruchu nadgarstka oceniano przed rozpoczęciem terapii, po 15. zabiegu i w 45. dniu⁷. W grupie tlenowej ból i obrzęk istotnie się zmniejszyły, a zakres ruchu nadgarstka istotnie się zwiększył; w porównaniu z grupą kontrolną wyniki były istotnie lepsze we wszystkich parametrach z wyjątkiem wyprostu nadgarstka⁷. Autorzy uznali tlenoterapię za skuteczną i dobrze tolerowaną metodę zmniejszania bólu i obrzęku oraz poprawy ruchomości w CRPS⁷.

Obiecujący jest też opis przypadku pacjentki z wieloletnim CRPS, który objął kilka kończyn i dawał objawy ogólnoustrojowe ze strony układu autonomicznego¹. Chorobę udawało się opanować tylko bardzo dużymi dawkami doustnych kortykosteroidów (leków sterydowych), co doprowadziło do kilku powikłań, a liczne inne metody leczenia zawiodły¹. Po zabiegach tlenowych nastąpiła bardzo wyraźna poprawa, dzięki której dawkę prednizonu udało się zmniejszyć do wartości tylko nieco wyższej od dawki fizjologicznej¹. Gdy kilka miesięcy później objawy zaczęły narastać, druga seria zabiegów pozwoliła zejść do dawki fizjologicznej przy zachowanej kontroli choroby¹. Zdaniem autorów przypadek ten pokazuje, że tlenoterapia może przynosić korzyść w CRPS trwającym od lat – przy pierwszej serii zabiegów i ponownie przy nawrocie dolegliwości¹.

Martwica głowy kości udowej: mniej bólu i trwałe efekty

Źródłem przewlekłego bólu biodra bywa martwica głowy kości udowej, czyli obumieranie fragmentu kości tworzącej staw biodrowy. W badaniu randomizowanym z podwójnym zaślepieniem 20 pacjentów z jednostronną martwicą w II stopniu zaawansowania według klasyfikacji Ficata otrzymało w ciągu 6 tygodni 30 zabiegów – z tlenem albo ze sprężonym powietrzem⁸. W grupie tlenowej ból zmniejszył się istotnie po 20 zabiegach, a między 20. a 30. zabiegiem istotnie poprawiły się wszystkie oceniane parametry zakresu ruchu⁸.

Po sześciu tygodniach zaślepienie zniesiono, a wszystkim pacjentom z grupy oddychającej powietrzem zaproponowano zabiegi tlenowe; od tego momentu badanie prowadzono jako obserwację⁸. Po 7 latach wszyscy pacjenci byli w zasadzie wolni od bólu i żaden nie wymagał wszczepienia endoprotezy stawu biodrowego, a w badaniach obrazowych znaczne wygojenie martwicy stwierdzono w 7 z 9 stawów⁸. Autorzy uznali tlenoterapię za realną metodę leczenia w tym stadium choroby⁸. Więcej o tlenie w chorobach kości piszemy w przeglądzie o gojeniu kości i martwicy popromiennej.

Migrena i przewlekłe zmęczenie – obiecujące obserwacje

Opis przypadku dotyczy 23-letniej kobiety, która od 11 lat cierpiała na migrenę z aurą (przemijającymi objawami neurologicznymi, np. zaburzeniami widzenia, poprzedzającymi ból), a leki od początku nie przynosiły jej wystarczającej ulgi; migrena poważnie ograniczała jej codzienne funkcjonowanie⁹. Plan obejmował 40 zabiegów, od poniedziałku do piątku; w ciągu 8 tygodni pacjentka opuściła kilka z nich, nie więcej niż jeden w tygodniu, i nie stosowała w tym czasie innego leczenia migreny⁹. Do 24. zabiegu miała tylko jeden napad z aurą, i to bez wyniszczającego bólu⁹. Jak sama przyznała, nigdy wcześniej nie przeszła migreny o tak małym nasileniu i tym razem nie musiała brać wolnego od pracy ani zajęć⁹. Na zakończenie serii była bardzo zadowolona, a ten łagodny epizod pozostał jedynym w całym okresie leczenia⁹. Autorzy widzą w tym możliwość wykorzystania tlenoterapii do zapobiegania napadom u osób z migreną z aurą oporną na leczenie⁹.

W zespole przewlekłego zmęczenia – chorobie, która utrudnia wypełnianie obowiązków zawodowych, społecznych i rodzinnych – przeprowadzono badanie kliniczne z udziałem 16 pacjentów¹⁰. Po 15 zabiegach, wykonywanych pięć dni w tygodniu przez trzy kolejne tygodnie, zmniejszyło się nasilenie zmęczenia mierzone wzrokowo-analogową skalą zmęczenia (na której pacjent sam zaznacza nasilenie dolegliwości) i skalą nasilenia zmęczenia, a poprawiła się jakość życia związana ze zmęczeniem; wszystkie zmiany były istotne statystycznie¹⁰. Zabiegi były dobrze tolerowane i nie wystąpiły powikłania¹⁰. Autorzy wnioskują, że tlenoterapia zmniejsza nasilenie objawów i poprawia jakość życia chorych, a w przyszłości może stać się nową metodą terapii tego zespołu¹⁰.

Jak tlen łagodzi ból – badania u zdrowych ochotników i na zwierzętach

Mniejsza nadwrażliwość na ból u zdrowych ochotników

Ciekawych danych o wpływie tlenu na układ nerwowy człowieka dostarczyło randomizowane badanie w układzie naprzemiennym (każdy uczestnik przechodził obie procedury, w losowej kolejności) z udziałem 19 zdrowych ochotników⁶. Każdemu z nich dwukrotnie, w odstępie co najmniej 28 dni, wywoływano na podudziu kontrolowane, niewielkie oparzenie – model, w którym wokół miejsca urazu powstaje strefa nadwrażliwości na ból, tzw. wtórna hiperalgezja⁶. Pojedynczy zabieg zmniejszał obszar tej strefy w porównaniu z oddychaniem zwykłym powietrzem pod normalnym ciśnieniem: średnio 18,8 wobec 32,0 cm²⁶. Co więcej, u osób, które zabieg przeszły przy pierwszym oparzeniu, mniejsza strefa nadwrażliwości utrzymywała się także przy drugim, po co najmniej 28 dniach⁶. Autorzy uznali, że nawet pojedynczy zabieg daje doraźny i długotrwały efekt, potwierdzający przeciwzapalne działanie tlenu na ośrodkowy układ nerwowy i jego neuroplastyczność, czyli zdolność do przebudowy⁶.

Wyciszenie neurozapalenia w badaniach na zwierzętach

W dwóch badaniach na szczurach z bólem neuropatycznym, wywołanym przewlekłym uciskiem nerwu kulszowego, zabiegi tlenowe łagodziły nadwrażliwość na ucisk i ciepło oraz hamowały aktywację astrocytów, czyli jednego z rodzajów komórek glejowych^2,3. W pierwszym z nich pięć kolejnych dni zabiegów odwracało też wzrost stężenia prozapalnego czynnika martwicy nowotworów alfa, a autorzy wskazali na udział określonego szlaku sygnałowego w rdzeniu kręgowym, zwojach nerwów rdzeniowych i hipokampie². W drugim pojedynczy zabieg dawał krótkotrwałe złagodzenie bólu, a zabiegi powtarzane – efekt długotrwały³. Bezpośrednio po zabiegu u szczurów pojawiała się przejściowa allodynia (ból wywoływany przez bodźce, które zwykle nie bolą), znacznie słabsza jednak od fazy przeciwbólowej³.

W modelu bólu zapalnego, wywołanego u zwierząt wstrzyknięciem do łapy substancji drażniącej (pełnego adiuwantu Freunda), siedem codziennych zabiegów skutecznie i trwale hamowało nadwrażliwość na ciepło i dotyk oraz obrzęk łapy, a pięć zabiegów odwracało ból, który już się rozwinął⁴. Tlen ograniczał aktywację komórek glejowych oraz wytwarzanie cząsteczek zapalnych – cytokin i chemokin – w rdzeniu kręgowym, a także w objętej zapaleniem skórze łapy⁴.

Badanie na myszach wskazuje z kolei, że doraźne działanie przeciwbólowe tlenu angażuje receptory opioidowe – te same, na które działają leki takie jak morfina i fentanyl⁵. U zwierząt, u których wcześniej wywołano tolerancję na te leki, odpowiedź przeciwbólowa na tlen była słabsza, co według autorów oznacza, że pośredniczą w niej receptory opioidowe μ i κ⁵.

Ostatnie z badań na zwierzętach dotyczyło mitochondriów, czyli komórkowych „elektrowni”¹¹. U szczurów, którym podawano tlen hiperbaryczny w wysokich dawkach, bliskich progowi wywołującemu drgawki, pierwszego dnia pojawiło się przejściowe uszkodzenie mitochondrialnego DNA w hipokampie, które następnie ustąpiło¹¹. Komórki uruchomiły w odpowiedzi mechanizmy wyrównawcze, a w ciągu 5 dni zawartość mitochondrialnego DNA wzrosła niemal trzykrotnie – autorzy interpretują to jako pobudzenie powstawania nowych mitochondriów¹¹. Ich zdaniem może to pomagać neuronom przetrwać po uszkodzeniach mózgu¹¹.

Co to oznacza dla pacjentów?

Badania kliniczne pokazują, że tlenoterapia hiperbaryczna może wspierać łagodzenie bólu i obrzęku w CRPS, zmniejszać ból i poprawiać ruchomość stawu w martwicy głowy kości udowej, a u osób z zespołem przewlekłego zmęczenia – zmniejszać nasilenie zmęczenia^7,8,10. Obiecujące są też opisy przypadków długotrwałego CRPS i opornej na leki migreny^1,9. W badaniu nad CRPS i w badaniu nad przewlekłym zmęczeniem zabiegi były dobrze tolerowane^7,10.

HBOT jest metodą wspierającą – nie zastępuje leczenia przeciwbólowego, neurologicznego, ortopedycznego ani rehabilitacji. O tym, czy zabiegi mogą być w danym przypadku pomocne, decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia i wykluczeniu przeciwwskazań, które opisujemy w artykule o przeciwwskazaniach i bezpieczeństwie HBOT.

Kierunki dalszych badań

Autorzy kilku prac wskazują, czego oczekują od kolejnych badań. Autorzy badania nad zespołem przewlekłego zmęczenia oczekują większych badań z grupami kontrolnymi¹⁰, a autorzy opisu przypadku CRPS traktują swoją obserwację jako kolejny argument za tlenoterapią jako potencjalną metodą leczenia tego zespołu¹. Autorzy opisu przypadku migreny zwracają uwagę, że migrena z aurą nie znajduje się na listach wskazań do tlenoterapii uznanych w Stanach Zjednoczonych i w Europie, a dotychczasowe wyniki w schorzeniach neurologicznych są niejednoznaczne – dlatego apelują o dalsze badania, które pozwolą w pełni wykorzystać potencjał metody⁹.

Najczęstsze pytania

Czy tlenoterapia hiperbaryczna może zmniejszyć ból w zespole CRPS?

W badaniu randomizowanym z podwójnym zaślepieniem u 71 pacjentów z CRPS osoby oddychające w komorze tlenem miały po 15 zabiegach istotnie mniejszy ból i obrzęk oraz lepszą ruchomość nadgarstka niż grupa oddychająca zwykłym powietrzem – z wyjątkiem wyprostu. W opisie przypadku długotrwałego CRPS zabiegi pozwoliły znacznie zmniejszyć dawkę leku sterydowego przy zachowanej kontroli objawów. HBOT jest metodą wspierającą, a o kwalifikacji decyduje specjalista.

Czy HBOT może pomóc osobom z migreną?

W opisie przypadku 23-letniej kobiety z wieloletnią migreną z aurą, u której leki nie przynosiły wystarczającej ulgi, w trakcie serii 40 zabiegów wystąpił tylko jeden łagodny napad, a pacjentka nie musiała brać wolnego od pracy ani zajęć. Autorzy widzą w tym możliwość zapobiegania napadom opornej migreny i zachęcają do dalszych badań. O kwalifikacji do zabiegów decyduje specjalista.

Czy tlenoterapia hiperbaryczna może pomóc w martwicy głowy kości udowej?

W badaniu randomizowanym z udziałem 20 pacjentów z martwicą głowy kości udowej w II stopniu zaawansowania zabiegi z tlenem zmniejszyły ból i poprawiły ruchomość stawu. Po 7 latach obserwacji pacjenci byli w zasadzie wolni od bólu, żaden nie wymagał wszczepienia endoprotezy, a w większości badanych stawów stwierdzono znaczne wygojenie martwicy. Autorzy uznali tlenoterapię za realną metodę leczenia na tym etapie choroby. O kwalifikacji do zabiegów decyduje specjalista.

Czytaj także

• HBOT a kręgosłup, stawy i krążki międzykręgowe – co pokazały badania
• Przeciwzapalne i ochronne działanie tlenu hiperbarycznego – co pokazały badania
• Regeneracja mięśni, więzadeł i nerwów a tlen hiperbaryczny – co pokazały badania

Źródła

1. opis przypadku Skuteczne leczenie długotrwałego zespołu wieloobjawowego bólu miejscowego za pomocą tlenoterapii hiperbarycznej. Binkley K, Katznelson R. J Neuroimmune Pharmacol. 2020;15(1):1-6. publikacja
2. badanie na zwierzętach Tlen hiperbaryczny łagodzi ból neuropatyczny i odwraca sygnalizację zapalną prawdopodobnie za pośrednictwem szlaku sygnałowego Kindlin-1/Wnt-10a w modelu bólu przewlekłego po uszkodzeniu nerwu u szczurów. Zhao B, Pan Y, Xu H i wsp. J Headache Pain. 2017;18(1):1. publikacja · pełny tekst
3. badanie na zwierzętach Leczenie tlenem hiperbarycznym wywołuje fazę odpowiedzi antynocyceptywnej oraz hamuje aktywację astrocytów i odpowiedź zapalną w szczurzym modelu bólu neuropatycznego. Zhao BS, Meng LX, Ding YY i wsp. J Mol Neurosci. 2014;53(2):251-261. publikacja
4. badanie na zwierzętach Powtarzana tlenoterapia hiperbaryczna łagodzi ból wywołany pełnym adiuwantem Freunda i zmniejsza neurozapalenie zależne od gleju w rdzeniu kręgowym. Hui J, Zhang ZJ, Zhang X i wsp. J Pain. 2013;14(7):747-758. publikacja
5. badanie na zwierzętach Zmniejszona odpowiedź antynocyceptywna na tlen hiperbaryczny u myszy z tolerancją na opioidy. Zhang Y, Stolz PA, Shirachi DY i wsp. Eur J Pain. 2014;18(7):1032-1039. publikacja
6. badanie randomizowane (RCT) Pojedynczy zabieg tlenoterapii hiperbarycznej wywołuje doraźne i długotrwałe efekty neuroplastyczności u ludzi: powtórzone, randomizowane badanie kliniczne z grupą kontrolną. Wahl AM, Bidstrup D, Smidt-Nielsen IG i wsp. J Pain Res. 2019;12:2337-2348. publikacja · pełny tekst
7. badanie randomizowane (RCT) Skuteczność tlenoterapii hiperbarycznej w leczeniu zespołu wieloobjawowego bólu miejscowego. Kiralp MZ, Yildiz S, Vural D i wsp. J Int Med Res. 2004;32(3):258-262. publikacja
8. badanie randomizowane (RCT) Tlenoterapia hiperbaryczna w martwicy głowy kości udowej. Camporesi EM, Vezzani G, Bosco G i wsp. J Arthroplasty. 2010;25(6 suppl):118-123. publikacja
9. opis przypadku Ponowne spojrzenie na rozszerzone zastosowanie tlenoterapii hiperbarycznej w leczeniu opornych migren. Matera DV, Smith B, Lam B. Med Gas Res. 2019;9(4):238-240. publikacja · pełny tekst
10. badanie kliniczne Skuteczność tlenoterapii hiperbarycznej w leczeniu zespołu przewlekłego zmęczenia. Akarsu S, Tekin L, Ay H i wsp. Undersea Hyperb Med. 2013;40(2):197-200. publikacja
11. badanie na zwierzętach Indukowana tlenem biogeneza mitochondriów w hipokampie szczura. Gutsaeva DR, Suliman HB, Carraway MS i wsp. Neuroscience. 2006;137(2):493-504. publikacja

Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.