HBOT po urazie i wstrząśnieniu mózgu – poprawa pamięci, snu i nastroju w badaniach

Gdy objawy po wstrząśnieniu mózgu nie mijają

Łagodne urazowe uszkodzenie mózgu, nazywane potocznie wstrząśnieniem mózgu, to najczęstsza postać urazu mózgu – według autorów jednego z badań klinicznych stanowi 70–90% wszystkich przypadków¹. Większość osób wraca do zdrowia, ale nawet co czwarta po takim urazie nie odzyskuje pełnej sprawności i zmaga się z przewlekłymi zaburzeniami funkcji poznawczych, czyli pamięci, uwagi i myślenia¹. Mówi się wtedy o przetrwałym zespole po wstrząśnieniu mózgu. Jego typowe objawy dobrze pokazuje opis dwóch żołnierzy rannych w wybuchu: drażliwość, zaburzenia snu, bóle głowy oraz kłopoty z pamięcią i myśleniem².

Główną przyczyną przewlekłych dolegliwości są rozlane uszkodzenia mózgu, które trudno dostrzec w obrazowaniu pokazującym jego budowę, a lepiej widać w badaniach oceniających metabolizm¹. Dlatego badacze sprawdzają, czy tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT), czyli oddychanie czystym tlenem w komorze pod ciśnieniem wyższym od atmosferycznego, może wspierać odbudowę upośledzonych funkcji mózgu i poprawiać jakość życia¹.

Autorzy przeglądu poświęconego neurogenezie, czyli powstawaniu nowych komórek nerwowych, przypominają, że uszkodzenie mózgu uruchamia u dorosłych własne procesy naprawcze³. Opisują też hipotezę, zgodnie z którą HBOT może te procesy nasilać, oddziałując na białka sterujące aktywnością genów, m.in. na czynniki indukowane niedotlenieniem³. Z kolei autorzy jednego z badań randomizowanych uważają, że zabiegi mogą pobudzać neuroplastyczność, czyli zdolność mózgu do przebudowy i naprawy połączeń nerwowych, nawet w przewlekłej fazie po urazie¹. Szerzej o tym zjawisku piszemy w przeglądzie o funkcjach poznawczych i neuroplastyczności.

Lepsza pamięć i sprawność umysłowa w badaniach randomizowanych

Najmocniejsze dane pochodzą z dwóch badań randomizowanych, w których o przydziale uczestników do grup decydowało losowanie. Oba miały układ naprzemienny: jedna grupa od razu rozpoczynała serię 40 zabiegów, wykonywanych pięć razy w tygodniu przez około dwa miesiące, a druga przez taki sam czas pozostawała bez zabiegów, po czym przechodziła identyczną serię^1,4.

W pierwszym z tych badań wzięło udział 56 osób, u których od łagodnego urazu mózgu minęło od roku do pięciu lat¹. Po serii zabiegów w obu grupach nastąpiła istotna poprawa funkcji poznawczych, ocenianych zestawem testów neuropsychologicznych, oraz jakości życia – czego nie zaobserwowano po okresie bez zabiegów¹. Tomografia emisyjna pojedynczego fotonu, czyli badanie obrazujące aktywność poszczególnych obszarów mózgu, wykazała wzrost tej aktywności, dobrze zgodny z lepszymi wynikami testów¹.

Drugie badanie objęło 63 cywilów i wojskowych z przetrwałym zespołem po wstrząśnieniu mózgu; cały protokół wraz z oceną głównego wyniku ukończyło 50 osób⁴. Po 40 zabiegach uczestnicy uzyskali istotnie lepsze wyniki niż grupa bez zabiegów w ocenie pamięci, w zautomatyzowanych testach neuropsychologicznych oraz w inwentarzu objawów neurobehawioralnych – kwestionariuszu obejmującym typowe dolegliwości po urazie⁴. Kiedy grupa kontrolna przeszła następnie na zabiegi, jej wyniki poprawiły się niemal identycznie⁴.

Podobny obraz wyłania się z wieloośrodkowego badania obserwacyjnego, w którym 32 osoby z przewlekłymi objawami po łagodnym urazie mózgu przeszły od 40 do 82 zabiegów⁵. Poprawę odnotowano w 21 z 25 ocenianych wskaźników testów neuropoznawczych, a w ich obiektywnych składowych – w 13 z 17⁵. Przegląd badań kontrolowanych, opublikowany w 2016 roku w czasopiśmie neurologicznym, podsumowuje, że tlen i powietrze podawane pod zwiększonym ciśnieniem złagodziły objawy po wstrząśnieniu mózgu we wszystkich pięciu analizowanych badaniach⁶. Jego autorzy przypisali dowodom przemawiającym za stosowaniem HBOT w tych dolegliwościach poziom B w klasyfikacji siły dowodów naukowych⁶.

Mniej bólów głowy, lepszy sen i nastrój

Przetrwały zespół po wstrząśnieniu mózgu to nie tylko kłopoty z pamięcią. W badaniu randomizowanym z udziałem cywilów i wojskowych po serii zabiegów, w porównaniu z grupą bez zabiegów, istotnie złagodniały również objawy depresji i lęku, oceniane skalami Hamiltona służącymi do pomiaru ich nasilenia, a także objawy stresu pourazowego⁴. Poprawiła się też jakość snu, mierzona Pittsburskim Wskaźnikiem Jakości Snu, oraz jakość życia po uszkodzeniu mózgu⁴. Efekty utrzymywały się co najmniej dwa miesiące po ostatnim zabiegu, a w tym czasie w obu grupach wyniki jeszcze się polepszyły⁴.

Szybką ulgę opisano u dwóch żołnierzy lotnictwa, którzy doznali wstrząśnienia mózgu w wybuchu ładunku przydrożnego². Po zabiegach bóle głowy i zaburzenia snu szybko się zmniejszyły, poprawiły się wszystkie objawy, a większość z nich ustąpiła². Ten opis przypadku jest wyjątkowy, bo obaj żołnierze mieli wyniki testów neuropsychologicznych sprzed urazu. Pół roku po wybuchu były one gorsze we wszystkich badanych obszarach, a po zakończeniu zabiegów, dziewięć miesięcy po urazie, poprawiły się we wszystkich i w większości wróciły do poziomu wyjściowego². W tym czasie żołnierze nie otrzymywali innego leczenia poza kontrolą medyczną².

W retrospektywnej serii przypadków trzech weteranów z przewlekłymi objawami urazu mózgu i zespołu stresu pourazowego po wielu seriach zabiegów odnotowano poprawę funkcji neuropoznawczych, w tym złagodzenie objawów związanych ze skłonnościami samobójczymi⁷. Autorzy uznali, że HBOT może pomagać w tych objawach, których nie udało się opanować innymi dostępnymi metodami⁷. Więcej o wpływie tlenoterapii na samopoczucie psychiczne piszemy w przeglądzie o depresji i lęku.

Korzyści także lata po urazie i dobra tolerancja zabiegów

Szczególnie obiecujące jest to, że poprawę uzyskiwały osoby, u których od urazu minęło nawet kilka lat¹. W tym badaniu dwumiesięczny okres oczekiwania bez zabiegów nie przyniósł istotnej poprawy, a zmiana pojawiała się dopiero po serii zabiegów¹.

Badanie wieloośrodkowe dostarczyło też wskazówek, od czego mogą zależeć wyniki. Większą poprawę obserwowano u osób, które rozpoczęły zabiegi wcześniej po urazie, były młodsze w chwili urazu i w trakcie terapii, były wojskowymi oraz przeszły większą liczbę zabiegów⁵. W tym samym badaniu nie wystąpiły żadne zdarzenia niepożądane, a autorzy ocenili tlen hiperbaryczny jako metodę bezpieczną⁵.

Jak tlen chroni mózg – badania na zwierzętach i komórkach

Mechanizmy działania HBOT po urazie mózgu poznaje się w doświadczeniach na zwierzętach i hodowlach komórek. Ich wyników nie przenosi się wprost na ludzi, ale pomagają one zrozumieć, co tlen może zmieniać w uszkodzonej tkance.

W badaniu na myszach z urazem wywołanym kontrolowanym uderzeniem w korę mózgu zabiegi zmniejszały ognisko uszkodzenia i obrzęk mózgu, poprawiały sprawność ruchową i zdolności poznawcze zwierząt, hamowały apoptozę (zaprogramowaną śmierć komórek) i wyciszały stan zapalny⁸. Tlen wzmacniał także barierę krew–mózg, czyli naturalną osłonę oddzielającą tkankę nerwową od krwi, zwiększając ilość białek uszczelniających połączenia między komórkami⁸. Kluczowa okazała się interleukina 10 – cząsteczka sygnałowa wyciszająca stan zapalny. Tlen podnosił jej stężenie we krwi i w mózgu, a u myszy pozbawionych tej cząsteczki korzystny wpływ zabiegów na stan zapalny, apoptozę i obrzęk zanikał⁸.

W badaniu na szczurach po urazie mózgu trzy dni zabiegów, rozpoczętych zaraz po urazie, istotnie łagodziły zachowania przypominające depresję w ciągu 15 dni obserwacji⁹. Towarzyszyło temu mniejsze obumieranie neuronów, słabsza aktywacja mikrogleju (komórek odpornościowych mózgu) i mniejsza produkcja prozapalnego czynnika martwicy nowotworów alfa w hipokampie – strukturze ważnej dla pamięci i emocji⁹. W tym modelu objętość uszkodzenia i sprawność ruchowa zwierząt nie zmieniły się jednak istotnie⁹.

W badaniu laboratoryjnym na hodowlach szczurzych komórek nerwowych ekspozycja na tlen, przeprowadzona przed wywołaniem uszkodzenia zapalnego, istotnie zwiększała przeżywalność komórek¹⁰. Towarzyszył temu intensywny transfer mitochondriów – komórkowych „elektrowni” – rozpoczynający się wkrótce po ekspozycji¹⁰. Autorzy przypuszczają, że astrocyty (komórki podporowe mózgu) przekazują w ten sposób neuronom odporniejsze mitochondria, a takie wcześniejsze zastosowanie tlenu nazywają hartowaniem, czyli przygotowaniem komórek na przyszły stres¹⁰.

Co to oznacza dla pacjentów i sportowców?

Wyniki badań klinicznych wskazują, że u osób z przewlekłymi objawami po wstrząśnieniu mózgu seria zabiegów może wspierać poprawę pamięci, sprawności umysłowej, snu, nastroju i jakości życia^1,4. HBOT jest metodą wspierającą – nie zastępuje diagnostyki, leczenia neurologicznego ani rehabilitacji. O tym, czy zabiegi są w danym przypadku właściwe, decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia i wykluczeniu przeciwwskazań, które opisujemy w artykule o przeciwwskazaniach i bezpieczeństwie HBOT.

Wstrząśnienie mózgu to uraz, z którym mierzą się także sportowcy, zwłaszcza w dyscyplinach kontaktowych. Uczestnikami omawianych badań byli cywile, żołnierze i weterani, a nie specjalnie dobrane grupy zawodników, ale badania dotyczyły tego samego urazu i tych samych dolegliwości: bólów głowy, zaburzeń snu oraz kłopotów z pamięcią i myśleniem^2,4. Z myślą o osobach aktywnych warto przypomnieć, że w badaniu wieloośrodkowym lepsze wyniki osiągali uczestnicy młodsi oraz ci, którzy zaczęli zabiegi wcześniej po urazie⁵. O roli tlenoterapii w powrocie do formy po urazach piszemy w artykule HBOT w regeneracji sportowców.

Kierunki dalszych badań

Autorzy kilku prac wskazują, jakie badania powinny być kolejnym krokiem. Badanie wieloośrodkowe z udziałem 32 osób od początku zaplanowano jako etap przygotowujący duże, niezależne badanie z grupą kontrolną, prowadzone w wielu ośrodkach⁵. Autorzy przeglądu poświęconego neurogenezie zwracali uwagę, że wyniki doświadczeń laboratoryjnych i badań klinicznych nie zawsze były zbieżne, i postulowali dalsze badania przedkliniczne oraz udoskonalone badania z udziałem pacjentów³. Z kolei autorzy przeglądu z 2016 roku podkreślają znaczenie doboru grupy porównawczej: powietrze, stosowane w części badań jako procedura pozorowana, samo przynosiło poprawę, dlatego ich zdaniem nie jest ono obojętne dla organizmu⁶.

Najczęstsze pytania

Czy tlenoterapia hiperbaryczna może pomóc przy przewlekłych objawach po wstrząśnieniu mózgu?

W dwóch badaniach randomizowanych osoby z objawami utrzymującymi się od miesięcy lub lat po urazie uzyskały po serii 40 zabiegów istotną poprawę funkcji poznawczych i jakości życia w porównaniu z okresem bez zabiegów. W jednym z nich poprawiły się również pamięć, sen i nastrój, a efekt utrzymywał się co najmniej dwa miesiące. HBOT pozostaje metodą wspierającą, a o kwalifikacji decyduje specjalista.

Czy sportowiec po wstrząśnieniu mózgu może skorzystać z zabiegów w komorze hiperbarycznej?

Badania prowadzono z udziałem cywilów, żołnierzy i weteranów, ale dotyczyły tego samego urazu i podobnych dolegliwości: bólów głowy, zaburzeń snu i kłopotów z pamięcią. W jednym z nich lepsze wyniki wiązały się z młodszym wiekiem i wcześniejszym rozpoczęciem zabiegów po urazie. O tym, czy zabiegi mogą wspierać powrót do formy konkretnego zawodnika, decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia.

Ile zabiegów stosowano w badaniach nad urazem mózgu?

W obu badaniach randomizowanych stosowano serię 40 zabiegów, wykonywanych pięć razy w tygodniu przez około dwa miesiące. W badaniu wieloośrodkowym uczestnicy przeszli od 40 do 82 zabiegów, a większa ich liczba wiązała się z lepszymi wynikami. Liczbę zabiegów i ich parametry w Baromedical ustala indywidualnie specjalista.

Czytaj także

• Tlen hiperbaryczny a funkcje poznawcze i neuroplastyczność – co pokazały badania
• Tlenoterapia hiperbaryczna po udarze mózgu – poprawa funkcji także w fazie przewlekłej
• Regeneracja mięśni, więzadeł i nerwów a tlen hiperbaryczny – co pokazały badania

Źródła

1. badanie randomizowane (RCT) Tlenoterapia hiperbaryczna może przynieść poprawę w zespole pourazowym po wstrząśnieniu mózgu wiele lat po łagodnym urazowym uszkodzeniu mózgu – randomizowane badanie prospektywne. Boussi-Gross R, Golan H, Fishlev G i wsp. PLoS One. 2013;8(11):e79995. publikacja · pełny tekst
2. opis przypadku Opis przypadku: leczenie lekkiego urazowego uszkodzenia mózgu tlenoterapią hiperbaryczną. Wright JK, Zant E, Groom K i wsp. Undersea Hyperb Med. 2009;36(6):391-399. publikacja
3. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna sprzyja neurogenezie: na jakim jesteśmy etapie? Mu J, Krafft PR, Zhang JH. Med Gas Res. 2011;1(1):14. publikacja · pełny tekst
4. badanie randomizowane (RCT) Tlenoterapia hiperbaryczna w przetrwałym zespole pourazowym po wstrząśnieniu mózgu w następstwie łagodnego urazowego uszkodzenia mózgu: randomizowane badanie kliniczne z grupą kontrolną. Harch PG, Andrews SR, Rowe CJ i wsp. Med Gas Res. 2020;10(1):8-20. publikacja · pełny tekst
5. badanie obserwacyjne Krajowe badanie dotyczące ratowania i rehabilitacji po urazach mózgu – wieloośrodkowe badanie obserwacyjne tlenu hiperbarycznego w łagodnym urazowym uszkodzeniu mózgu z objawami pourazowymi po wstrząśnieniu mózgu. Mozayeni BR, Duncan W, Zant E i wsp. Med Gas Res. 2019;9(1):1-12. publikacja · pełny tekst
6. przegląd literatury Tlen hiperbaryczny: dowody poziomu B w badaniach klinicznych dotyczących łagodnego urazowego uszkodzenia mózgu. Figueroa XA, Wright JK. Neurology. 2016;87(13):1400-1406. publikacja
7. seria przypadków Retrospektywna seria przypadków urazowego uszkodzenia mózgu i zespołu stresu pourazowego leczonych tlenoterapią hiperbaryczną. Shytle RD, Eve DJ, Kim SH i wsp. Cell Transplant. 2019;28(7):885-892. publikacja · pełny tekst
8. badanie na zwierzętach Interleukina-10 pośredniczy w neuroprotekcyjnym działaniu tlenoterapii hiperbarycznej w urazowym uszkodzeniu mózgu u myszy. Chen X, Duan XS, Xu LJ i wsp. Neuroscience. 2014;266:235-243. publikacja
9. badanie na zwierzętach Wpływ tlenu hiperbarycznego na zachowania depresyjnopodobne i neurozapalenie u szczurów z urazowym uszkodzeniem mózgu. Lim SW, Sung KC, Shiue YL i wsp. World Neurosurg. 2017;100:128-137. publikacja
10. badanie laboratoryjne (in vitro) Profilaktyczne zastosowanie tlenoterapii hiperbarycznej łagodzi odpowiedź zapalną poprzez transfer mitochondriów. Lippert T, Borlongan CV. CNS Neurosci Ther. 2019;25(8):815-823. publikacja · pełny tekst

Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.