Tlenoterapia hiperbaryczna po udarze mózgu – poprawa funkcji także w fazie przewlekłej

Udar i „ogłuszone” neurony – dlaczego tlen może pomóc

Udar mózgu – niedokrwienny, gdy naczynie zostaje zamknięte, lub krwotoczny, gdy dochodzi do krwawienia – odcina część neuronów od tlenu i energii. Autorzy badania randomizowanego z 2013 roku zwracają uwagę, że po udarze w mózgu mogą pozostawać obszary „ogłuszone”, w których komórki żyją, lecz nie pracują; taki stan potrafi utrzymywać się latami, a jego obecność wiąże się z przebiegiem powrotu do zdrowia¹. Badacze sprawdzali więc, czy tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT – oddychanie czystym tlenem w komorze pod ciśnieniem wyższym od atmosferycznego), która zwiększa ilość tlenu rozpuszczonego w osoczu, może pobudzić te obszary do pracy¹.

Przegląd literatury z 2020 roku podsumowuje, że w badaniach przedklinicznych (laboratoryjnych i na zwierzętach) tlen hiperbaryczny ograniczał stres oksydacyjny (uszkodzenia wywołane nadmiarem reaktywnych form tlenu), stan zapalny i apoptozę, czyli programowaną śmierć neuronów, co sprzyjało lepszemu powrotowi funkcji². Autorzy przeglądu z 2011 roku opisują z kolei hipotezę, że zabiegi nasilają neurogenezę – powstawanie nowych komórek nerwowych, które u dorosłych jest naturalnym mechanizmem naprawy po uszkodzeniu – m.in. za pośrednictwem czynnika indukowanego niedotlenieniem (HIF), jednego z białek sterujących pracą genów³.

Poprawa funkcji neurologicznych i jakości życia w fazie przewlekłej

Najciekawsze wyniki dotyczą osób, u których od udaru minęły miesiące lub lata. Do badania randomizowanego (z losowym przydziałem do grup) zakwalifikowano 74 chorych od 6 do 36 miesięcy po udarze, z co najmniej jednym zaburzeniem ruchowym; 15 z nich wykluczono¹. Jedna grupa od razu rozpoczęła serię 40 zabiegów – pięć dni w tygodniu przez dwa miesiące – a druga przez pierwsze dwa miesiące była obserwowana bez zabiegów i dopiero potem przeszła identyczną serię¹.

Po zabiegach w obu grupach istotnie poprawiły się wyniki skal oceniających objawy neurologiczne i samodzielność w codziennych czynnościach, a także jakość życia; w okresie obserwacji bez zabiegów poprawy nie odnotowano¹. Tomografia emisyjna pojedynczego fotonu (SPECT), obrazująca ukrwienie i aktywność mózgu, dobrze odzwierciedlała postępy chorych¹. Aktywność rosła przede wszystkim tam, gdzie tomografia komputerowa pokazywała żywą tkankę, a SPECT – jej słabą pracę, czyli w miejscach rozbieżności między budową a czynnością mózgu¹. Zdaniem autorów oznacza to, że neuroplastyczność – zdolność mózgu do przebudowy połączeń i przejmowania utraconych funkcji – można uruchomić nawet długo po udarze¹.

Poprawa funkcji poznawczych po udarze

Udar może osłabiać także pamięć i sprawność umysłową. Autorzy dużej analizy z 2020 roku przypominają, że już wcześniejsze badania wskazywały na poprawę pamięci i funkcji ruchowych po zabiegach u chorych w przewlekłej fazie udaru⁴. W ich analizie retrospektywnej, czyli opartej na dokumentacji wcześniej leczonych osób, oceniono 162 chorych ponad 3 miesiące po udarze, którzy w latach 2008–2018 otrzymali od 40 do 60 zabiegów, pięć razy w tygodniu⁴. Autorzy określają tę grupę jako największą opisaną dotąd populację chorych po udarze leczonych w ten sposób⁴. Wyniki poprawiły się we wszystkich badanych obszarach funkcji poznawczych, a u 86% chorych zmiana przekroczyła próg uznany za istotny klinicznie⁴.

Efekt był podobny po udarach korowych i podkorowych (obejmujących korę lub głębsze struktury mózgu); po udarach krwotocznych szczególnie wyraźnie przyspieszało przetwarzanie informacji, a po udarach lewej półkuli bardziej rosły wyniki w części testów dotyczącej sprawności ruchowej⁴. Ważna wiadomość dla pacjentów: typ, lokalizacja ani strona udaru nie przesądzały o szansie na poprawę – liczyła się wyjściowa sprawność poznawcza, dlatego autorzy proponują kwalifikować chorych na podstawie oceny czynnościowej mózgu i testów poznawczych⁴. Więcej o badaniach nad pamięcią i plastycznością mózgu piszemy w artykule tlen hiperbaryczny a funkcje poznawcze i neuroplastyczność.

Lepszy nastrój – depresja poudarowa w metaanalizie

Depresja jest częstym następstwem udaru, a – jak zauważają autorzy metaanalizy (zbiorczej analizy wielu badań) z 2020 roku – wielu chorych nie otrzymuje wystarczającej pomocy⁵. Praca objęła 27 badań randomizowanych z udziałem 2250 osób⁵. W grupach, w których stosowano HBOT, na leczenie odpowiedziało 69,4% chorych wobec 51,2% w grupach porównawczych, a punktacja w skali depresji Hamiltona była średnio o ponad 4 punkty niższa⁵. Korzystniej wypadły także skale deficytu neurologicznego oraz wskaźnik samodzielności Barthel⁵.

Połączenie zabiegów z lekami przeciwdepresyjnymi dawało lepsze wyniki niż same leki⁵. Autorzy ocenili HBOT jako bezpieczną: działania niepożądane zgłaszano rzadziej niż w grupach porównawczych (9,6% wobec 16,6%), a najczęstszym działaniem niepożądanym zabiegów był ból ucha⁵. O badaniach nad nastrojem piszemy szerzej w artykule tlenoterapia hiperbaryczna a depresja i lęk.

Faza ostra – obiecujące przesłanki i rzetelny bilans

Tlen hiperbaryczny badano także w okresie tuż po zachorowaniu. Przegląd literatury z 2005 roku zebrał doniesienia, według których tlen hiperbaryczny zmniejszał obrzęk mózgu i rozmiar zawału (obszaru obumarłej tkanki), pomagał zachować szczelność bariery krew–mózg (naturalnej osłony tkanki nerwowej) i łagodził deficyty ruchowe; autorzy ocenili te wyniki jako obiecujące i warte dalszych badań klinicznych⁶. Korzystne działanie w ostrym udarze niedokrwiennym w badaniach przedklinicznych opisuje również przegląd z 2020 roku².

Bilans badań klinicznych z tej fazy jest bardziej złożony: przegląd z 2006 roku odnotował, że trzy badania kliniczne nad HBOT w ostrym udarze niedokrwiennym nie wykazały skuteczności, i przypomniał obawy przed uszkodzeniami wywoływanymi przez wolne rodniki tlenowe (reaktywne cząsteczki uszkadzające komórki)⁷. Jego autor wskazywał jednak niedociągnięcia tamtych prób oraz nowsze dane z badań na zwierzętach, według których właściwie zastosowany tlen może działać korzystnie i otwiera możliwość wydłużenia czasu na leczenie rozpuszczające skrzeplinę⁷. Zachęcające wyniki przyniosło natomiast badanie kliniczne z grupą kontrolną, obejmujące 52 osoby z cukrzycą typu 2 w ostrej fazie krwotoku śródmózgowego: w grupie leczonej wrażliwość na insulinę wzrosła po miesiącu o blisko 38% względem wartości wyjściowej, spadły też stężenie insuliny, glikemia na czczo i hemoglobina glikowana (wskaźnik wyrównania cukrzycy), a zmiany w skali objawów neurologicznych po 10 dniach i po miesiącu były istotnie korzystniejsze niż w grupie kontrolnej⁸. Autorzy uznali takie wsparcie leczenia za bezpieczne⁸. W ostrej fazie podstawą pozostaje jednak pilne leczenie szpitalne – przy objawach udaru trzeba natychmiast dzwonić pod numer 112.

Jak tlen chroni neurony – badania laboratoryjne i na zwierzętach

Ciekawym kierunkiem jest hartowanie (prekondycjonowanie), czyli zastosowanie tlenu hiperbarycznego przed spodziewanym uszkodzeniem. Łagodny, kontrolowany stres oksydacyjny ma przygotować mózg na znacznie silniejsze obciążenie w czasie niedokrwienia; według przeglądu z 2020 roku takie hartowanie skutecznie wywoływało tolerancję na niedokrwienie². W badaniu na szczurach, które przed doświadczalnym udarem poddano hartowaniu, mniejsze ogniska zawału wiązały się ze wzrostem stężenia białka cystatyny C, chroniącego błony lizosomów (komórkowych „centrów recyklingu”); wyłączenie jej genu znosiło ochronę, a podanie samej cystatyny C również chroniło mózg zwierząt⁹.

W doświadczeniu na hodowlach szczurzych neuronów, omówionym w przeglądzie z 2019 roku, komórki wcześniej poddane działaniu tlenu hiperbarycznego lepiej przeżywały działanie czynników zapalnych naśladujących warunki udaru, a astrocyty (komórki podporowe mózgu) przekazywały im mitochondria – komórkowe „elektrownie”¹⁰. Przegląd z 2020 roku za obiecującą strategię uznaje też wstępne przygotowanie tlenem hiperbarycznym komórek macierzystych, badanych jako terapia udaru niedokrwiennego². To wyniki badań przedklinicznych: pokazują możliwe mechanizmy, a ich potwierdzenie u ludzi wymaga badań klinicznych.

Co to oznacza dla pacjenta i dokąd zmierzają badania

Badania z udziałem chorych pokazują, że mózg po udarze może odpowiadać na serię zabiegów poprawą funkcji neurologicznych, poznawczych i nastroju – także wtedy, gdy od zachorowania minęły miesiące lub lata^1,4,5. HBOT jest metodą wspierającą: uzupełnia leczenie neurologiczne, zapobieganie kolejnemu udarowi i rehabilitację, ale ich nie zastępuje. O kwalifikacji do zabiegów w Baromedical decyduje specjalista (zob. też przeciwwskazania i bezpieczeństwo HBOT). Zabieg w Baromedical trwa 90 minut i odbywa się przy ciśnieniu 2,0–3,2 ATA; jego przebieg opisujemy w artykule jak wygląda zabieg w komorze hiperbarycznej.

Sami autorzy wskazują kolejne kroki. Zespół, który przeanalizował funkcje poznawcze, postuluje dalsze badania, które potwierdzą jego ustalenia i pomogą optymalnie dobierać chorych⁴. Autorzy metaanalizy zaznaczają, że włączone badania miały stosunkowo niską jakość metodologiczną, więc wyniki wymagają ostrożnej interpretacji⁵. Przegląd o neurogenezie postuluje badania przedkliniczne ściśle powiązane z kliniką, a po nich udoskonalone badania kliniczne³; już w 2005 roku wskazywano, że celem przyszłych badań jest ocena możliwości włączenia tlenu hiperbarycznego do standardowego leczenia chorób układu nerwowego⁶. Autorzy badania randomizowanego mają nadzieję, że HBOT okaże się wartościowa także w innych chorobach neurologicznych, w których czynność mózgu nie nadąża za jego zachowaną budową¹.

Najczęstsze pytania

Czy tlenoterapia hiperbaryczna może pomóc wiele miesięcy po udarze mózgu?

W badaniu randomizowanym z udziałem chorych od 6 do 36 miesięcy po udarze seria 40 zabiegów przyniosła poprawę funkcji neurologicznych i jakości życia, a w okresie obserwacji bez zabiegów zmian nie odnotowano. Analiza 162 chorych ponad 3 miesiące po udarze opisała też poprawę we wszystkich badanych obszarach funkcji poznawczych. Autorzy tłumaczą to pobudzeniem neuroplastyczności w obszarach mózgu, które przetrwały udar, ale słabo pracowały.

Czy tlenoterapia hiperbaryczna pomaga w depresji po udarze?

Metaanaliza 27 badań randomizowanych z udziałem 2250 osób wykazała, że w grupach, w których dołączono HBOT, na leczenie odpowiadało więcej chorych niż w grupach porównawczych (69,4% wobec 51,2%). Połączenie zabiegów z lekami przeciwdepresyjnymi dawało lepsze wyniki niż same leki, a działania niepożądane zgłaszano rzadziej. Zabiegi są wsparciem – nie zastępują leczenia prowadzonego przez psychiatrę lub neurologa.

Czy tlenoterapia hiperbaryczna zastępuje rehabilitację po udarze?

Nie – HBOT jest metodą wspierającą, która może uzupełniać leczenie neurologiczne, zapobieganie kolejnemu udarowi i rehabilitację. W Baromedical o kwalifikacji decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia i ewentualnych przeciwwskazań. Zabieg trwa 90 minut i odbywa się przy ciśnieniu 2,0–3,2 ATA.

Czytaj także

• Tlen hiperbaryczny a funkcje poznawcze i neuroplastyczność – co pokazały badania
• HBOT po urazie i wstrząśnieniu mózgu – poprawa pamięci, snu i nastroju w badaniach
• Tlenoterapia hiperbaryczna a depresja i lęk – obiecujące wyniki badań

Źródła

1. badanie randomizowane (RCT) Tlen hiperbaryczny indukuje późną neuroplastyczność u pacjentów po udarze mózgu – randomizowane badanie prospektywne. Efrati S, Fishlev G, Bechor Y i wsp. PLoS One. 2013;8(1):e53716. publikacja · pełny tekst
2. przegląd literatury Dodatkowy oddech świeżego powietrza: natlenianie hiperbaryczne jako terapia udaru mózgu. Cozene B, Sadanandan N, Gonzales-Portillo B i wsp. Biomolecules. 2020;10(9):E1279. publikacja · pełny tekst
3. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna sprzyja neurogenezie: na jakim jesteśmy etapie? Mu J, Krafft PR, Zhang JH. Med Gas Res. 2011;1(1):14. publikacja · pełny tekst
4. badanie retrospektywne Tlenoterapia hiperbaryczna poprawia funkcje neuropoznawcze pacjentów po udarze mózgu – analiza retrospektywna. Hadanny A, Rittblat M, Bitterman M i wsp. Restor Neurol Neurosci. 2020;38(1):93-107. publikacja · pełny tekst
5. metaanaliza Tlenoterapia hiperbaryczna w depresji poudarowej: przegląd systematyczny i metaanaliza. Liang XX, Hao YG, Duan XM i wsp. Clin Neurol Neurosurg. 2020;195:105910. publikacja
6. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna w leczeniu chorych z udarem mózgu, urazem mózgu i chorobami neurologicznymi. Al-Waili NS, Butler GJ, Beale J i wsp. Adv Ther. 2005;22(6):659-678. publikacja
7. przegląd literatury Tlenoterapia w udarze mózgu: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Singhal AB. Int J Stroke. 2006;1(4):191-200. publikacja
8. badanie kliniczne Powtarzana tlenoterapia hiperbaryczna zwiększa wrażliwość na insulinę u chorych na cukrzycę z ostrym krwotokiem śródmózgowym. Xu Q, Wei YT, Fan SB i wsp. Neuropsychiatr Dis Treat. 2017;13:421-426. publikacja · pełny tekst
9. badanie na zwierzętach Cystatyna C jest kluczowym endogennym czynnikiem ochronnym w udarze mózgu. Fang Z, Deng J, Wu Z i wsp. Stroke. 2017;48(2):436-444. publikacja
10. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna: nowe spojrzenie na leczenie udaru mózgu i urazowego uszkodzenia mózgu. Gonzales-Portillo B, Lippert T, Nguyen H i wsp. Brain Circ. 2019;5(3):101-105. publikacja · pełny tekst

Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.