- W opisanych przypadkach trudnych ran – popromiennych, po ukąszeniach pająków i w kalcyfilaksji – u chorych, którzy ukończyli serię zabiegów HBOT, rany zagoiły się całkowicie.
- W analizie 126 chorych z popromiennym zapaleniem pęcherza dobrą odpowiedź na HBOT uzyskało około trzech czwartych leczonych, przy obu stosowanych poziomach ciśnienia.
- U chorych z ranami przewlekłymi zabiegi zmniejszały przyczepność białych krwinek biorących udział w stanie zapalnym, a część tego efektu utrzymywała się jeszcze miesiąc po zakończeniu serii.
- W badaniach na szczurach tlen hiperbaryczny poprawiał ukrwienie i przyspieszał zamykanie ran niedokrwionych oraz przebiegających z wysokim poziomem cukru.
- HBOT wspiera kompleksową opiekę nad raną, a nie ją zastępuje – o kwalifikacji do zabiegów decyduje specjalista.
Karta badań: rany przewlekłe i trudno gojące się
Najważniejsze badania omówione w artykule w jednym miejscu: rodzaj i uczestnicy badania, protokół HBOT (liczba zabiegów), zaobserwowany wynik, ograniczenia i odnośnik do publikacji. Liczba zabiegów i ciśnienie w Baromedical są dobierane przez specjalistę do jednostki chorobowej.
| Badanie | Uczestnicy | Protokół HBOT | Wynik | Ograniczenia |
|---|---|---|---|---|
| badanie kliniczne przewlekłe, niegojące się rany | pacjenci z przewlekłą raną; liczebność niepodana w streszczeniu | długotrwały cykl zabiegów; liczba niepodana w streszczeniu | W trakcie HBOT ekspresja integryn β2 na neutrofilach spadła o 68%, a ich zdolność przylegania do śródbłonka o ok. 70%; efekt utrzymywał się miesiąc po ostatnim zabiegu. Autorzy wiążą to ze wspomaganiem gojenia i mniejszym stężeniem cytokin zapalnych. | Praca skupia się na mechanizmie komórkowym; streszczenie nie podaje liczby chorych ani grupy porównawczej. |
| badanie retrospektywne popromienne zapalenie pęcherza moczowego | 126 chorych z dwóch ośrodków (66 i 60 osób) | średnio ok. 40–45 zabiegów, zależnie od schematu | Dobrą odpowiedź na leczenie uzyskano u ok. 75% chorych, bez istotnej różnicy między dwoma schematami HBOT. Powikłania uszne wymagające drenażu dotyczyły 6–13% chorych. | Analiza retrospektywna dokumentacji z dwóch ośrodków stosujących różne schematy; przetoczenie krwi pogarszało wyniki. |
| badanie retrospektywne owrzodzenia w kalcyfilaksji | 8 chorych z kalcyfilaksją, z czego 5 poddano HBOT (wszyscy ze schyłkową niewydolnością nerek i cukrzycą) | co najmniej 20 zabiegów u chorych, którzy ukończyli cykl | U trzech chorych, którzy otrzymali co najmniej 20 zabiegów, owrzodzenia ustąpiły całkowicie. U pozostałych osób leczenie przerwano z powodu zgonu w przebiegu ciężkiej choroby lub niezgodnego wyniku biopsji. | Badanie retrospektywne, tylko 5 leczonych osób; kalcyfilaksja ma wysoką śmiertelność, a autorzy postulują badania prospektywne. |
| seria przypadków niegojące się rany po ukąszeniu pająka | 3 wcześniej zdrowych pacjentów w wieku 30, 42 i 73 lat, 2–3 miesiące po nieskutecznym leczeniu | raz dziennie, odpowiednio 13, 17 i 31 zabiegów | Rany u wszystkich trzech osób zagoiły się bez potrzeby operacji, mimo że HBOT rozpoczęto dopiero wiele tygodni po ukąszeniu. Nie odnotowano istotnych zdarzeń niepożądanych. | Tylko 3 przypadki, brak grupy porównawczej; dostępne jest wyłącznie streszczenie pracy. |
| opis przypadku popromienne owrzodzenie skóry z zapaleniem kości | 74-letnia kobieta z owrzodzeniem ściany klatki piersiowej 25 lat po mastektomii i radioterapii | 101 zabiegów w ciągu roku | Oporne owrzodzenie z przetoką ropną i zapaleniem kości żeber zagoiło się całkowicie po rocznym cyklu HBOT, bez konieczności operacji. Autorzy podkreślają, że tak długi cykl był dobrze tolerowany. | Pojedynczy przypadek – nie pozwala ocenić, jak często taki efekt występuje u innych chorych. |
| badanie na zwierzętach rany niedokrwione i cukrzycowe (model doświadczalny) | 88 szczurów (44 z HBOT i 44 ze standardowym opatrunkiem) z ranami stóp w warunkach niedokrwienia lub hiperglikemii | 5 razy w tygodniu, do pełnego zamknięcia rany | U szczurów HBOT zwiększała przepływ krwi i przyspieszała zamykanie ran, najbardziej gdy niedokrwienie i wysoki poziom cukru występowały razem; w ranach niedokrwionych wcześniej odkładał się kolagen. | Badanie na zwierzętach – wyników nie można wprost przenosić na ludzi. |
Dlaczego rany przewlekłe potrzebują tlenu
Za przewlekłą uważa się ranę, która mimo starannej pielęgnacji przez wiele tygodni nie przechodzi kolejnych etapów gojenia. To duże wyzwanie: autorzy jednej z prac z naszej bazy przypominają, że owrzodzenie kończyny dolnej pojawia się w ciągu życia u około 15% osób z cukrzycą, a blisko co czwarta taka rana kończy się amputacją1. Gojenie może zatrzymać uszkodzenie drobnych naczyń krwionośnych (mikrokrążenia), które prowadzi do niedokrwienia rany – i to nawet u ludzi młodych i wcześniej zdrowych2. Trudno goi się także skóra po radioterapii, która z czasem może stać się cienka, delikatna i podatna na owrzodzenia3.
Tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT) polega na oddychaniu tlenem w komorze, w której panuje ciśnienie wyższe od atmosferycznego. W pracach z naszej bazy tlen pod zwiększonym ciśnieniem działał w ranie na kilku poziomach: w doświadczeniach na zwierzętach poprawiał przepływ krwi i sprzyjał odkładaniu kolagenu4, a u chorych z ranami przewlekłymi osłabiał zdolność komórek zapalnych do przylegania do naczyń5. Autorzy jednej z prac nazywają HBOT obiecującą metodą poprawy gojenia ran4.
Jak tlen łagodzi stan zapalny w ranie – badanie z udziałem chorych
Autorzy badania klinicznego przypominają, że wcześniejsze prace wiązały korzystny wpływ HBOT na owrzodzenia cukrzycowe i inne rany przewlekłe z obniżeniem stężenia cytokin prozapalnych (białek podtrzymujących zapalenie) oraz z ograniczeniem napływu neutrofilów (białych krwinek gromadzących się w miejscu zapalenia) do uszkodzonej tkanki5. Aby lepiej poznać ten mechanizm, zbadali neutrofile pobierane od chorych z niegojącymi się ranami w trakcie długiej serii zabiegów HBOT5.
Wyniki okazały się wyraźne. Liczba integryn β2 – białek, dzięki którym neutrofile przywierają do wyściółki naczyń – spadła na powierzchni tych komórek o 68% i pozostawała obniżona jeszcze miesiąc po ostatnim zabiegu5. Zdolność neutrofilów do przylegania za pośrednictwem dwóch rodzajów integryn zmniejszyła się o 67–70%5. Autorzy podsumowują, że u badanych chorych HBOT wspierała gojenie ran i obniżała stężenie cytokin prozapalnych5.
Rany popromienne – gojenie nawet po wielu latach
Późne owrzodzenia skóry po radioterapii, zwłaszcza z towarzyszącym zapaleniem kości, należą do powikłań trudnych do opanowania i często wymagają operacji rekonstrukcyjnej3. Opis przypadku 74-letniej Japonki pokazuje, że tlen może pomóc także w takiej sytuacji. Ćwierć wieku po usunięciu piersi (mastektomii) i napromienianiu na ścianie klatki piersiowej pacjentki powstało uporczywe owrzodzenie z przetoką (kanałem, z którego sączyła się ropa) i zapaleniem kości żeber3. Po 101 zabiegach HBOT, przeprowadzonych w ciągu roku, rana zagoiła się całkowicie3. Autorzy podkreślają, że nawet tak długa seria przebiegła bezpiecznie, a HBOT można rozważyć jako leczenie zachowawcze, gdy wycięcie zmiany w delikatnej, napromienianej skórze nie jest wskazane3.
Korzystne wyniki przyniosła też większa analiza retrospektywna (oparta na dokumentacji medycznej) 126 chorych z popromiennym zapaleniem pęcherza moczowego, leczonych w dwóch ośrodkach6. Dobrą odpowiedź na HBOT uzyskało około 75% chorych, i to niezależnie od zastosowanego protokołu, przy czym w jednym z nich potrzeba było nieco więcej zabiegów – średnio około 45 wobec 406. Więcej o wsparciu tkanek po napromienianiu piszemy w artykule o tlenoterapii hiperbarycznej a nowotworach i radioterapii.
Trudne rany o nietypowym podłożu – obiecujące obserwacje
Kilka prac opisuje rany, przy których wcześniejsze metody zawiodły. W serii trzech przypadków przedstawiono wcześniej zdrowe osoby w wieku 30, 42 i 73 lat z ranami po ukąszeniu pająka z rodzaju pustelnik (Loxosceles)2. Do leczenia tlenem trafiły w późnej, przewlekłej fazie – 2–3 miesiące po tym, jak nie pomogły opatrunki, antybiotyki i kortykosteroidy (hormonalne leki przeciwzapalne)2. Po 13, 17 i 31 codziennych zabiegach wszystkie rany się zagoiły, bez potrzeby operacji i bez istotnych działań niepożądanych2. Autorzy uznają HBOT za wartościowe narzędzie, po które warto sięgnąć nawet wiele miesięcy po ukąszeniu2.
Kalcyfilaksja (wapniejąca arteriolopatia mocznicowa) to rzadka choroba, w której zwapnienie drobnych naczyń wywołuje bolesne, fioletowe zmiany skórne, a z czasem niegojące się owrzodzenia i martwicę7. W analizie retrospektywnej dokumentacji pięciorga chorych leczonych HBOT – wszyscy mieli schyłkową niewydolność nerek i cukrzycę – obaj mężczyźni, którzy odbyli co najmniej 20 zabiegów, uzyskali całkowite zagojenie owrzodzeń7. U trzech pozostałych pacjentek serii nie ukończono, m.in. z powodu zgonów w przebiegu ciężkiej choroby podstawowej; autorzy oceniają odpowiedź na HBOT jako pozytywną, szczególnie po co najmniej 20 zabiegach7.
Trzeci przykład to opis przypadku 17-letniej pacjentki z oparzeniem ręki prądem o niskim napięciu8. Zastosowano u niej osocze bogatopłytkowe (preparat z własnej krwi o dużej zawartości płytek), przeszczep skóry właściwej pochodzenia świńskiego i częściowy przeszczep własnej skóry, a całość wspierano zabiegami HBOT8. Gojenie przebiegło dobrze, z akceptowalnym efektem estetycznym, a autorzy widzą w takim wielokierunkowym postępowaniu szansę dla chorych z oparzeniami elektrycznymi rąk8. O roli tlenu przy przeszczepach skóry piszemy w artykule o HBOT w dermatologii i chirurgii plastycznej.
Co pokazały badania na zwierzętach i modele komputerowe
Mechanizmy działania tlenu dobrze ilustrują doświadczenia na szczurach. W jednym z nich zwierzętom wykonywano rany na grzbiecie stóp – przy prawidłowym lub celowo ograniczonym ukrwieniu kończyny oraz przy prawidłowym lub podwyższonym poziomie cukru we krwi (hiperglikemii)4. U 44 szczurów otrzymujących HBOT pięć razy w tygodniu przepływ krwi był lepszy, a rany niedokrwione i hiperglikemiczne zamykały się szybciej niż u 44 zwierząt leczonych samym opatrunkiem; najwyraźniej było to widać, gdy oba niekorzystne czynniki występowały razem4. Tlen przyspieszał zarówno obkurczanie się rany, jak i odbudowę naskórka (reepitelizację), a w ranach niedokrwionych już na wczesnym etapie zwiększał odkładanie kolagenu – białka nadającego nowej tkance wytrzymałość4. Autorzy wnioskują, że najwięcej mogą zyskać rany, w których niedokrwienie łączy się z hiperglikemią, co często zdarza się w cukrzycy4.
W drugim doświadczeniu 36 szczurów z cukrzycą wywołaną chemicznie podzielono na cztery grupy: bez leczenia, z HBOT, z osoczem bogatopłytkowym oraz z połączeniem obu metod9. Przy leczeniu skojarzonym czynnych owrzodzeń było mniej niż w grupie kontrolnej, a największe rany utrzymywały się właśnie w grupie nieleczonej9. Autorzy ocenili połączenie tlenu z osoczem jako skuteczne wsparcie gojenia ran cukrzycowych u zwierząt, choć nie sumowało ono wpływu obu metod na tworzenie nowych naczyń i włókien kolagenowych9. Wyniki badań z udziałem chorych na cukrzycę omawiamy w artykule o tlenoterapii hiperbarycznej a cukrzycy i stopie cukrzycowej.
Uzupełnieniem jest praca teoretyczna, w której gojenie rany przewlekłej opisano modelem matematycznym – to symulacja komputerowa, a nie obserwacja pacjentów1. Według modelu przerywane zabiegi HBOT sprzyjają gojeniu, czego nie zapewnia tlen podawany pod zwykłym ciśnieniem, a leczenie warto kontynuować aż do pełnego zamknięcia rany1. Model wskazuje też, że największą szansę na dobrą odpowiedź mają chorzy z dobrym dopływem krwi tętniczej1.
Co to oznacza dla pacjenta z raną przewlekłą
W omawianych pracach HBOT okazywała się wartościowym wsparciem w trudnych ranach – popromiennych3, po ukąszeniach2 czy oparzeniach8. Tlenoterapię stosowano w nich jako leczenie wspomagające, obok innych metod, takich jak przeszczepy skóry czy preparaty z własnej krwi7,8. HBOT nie zastępuje więc codziennej opieki nad raną prowadzonej przez zespół leczący, lecz ją uzupełnia.
Duże znaczenie ma dobór chorego i schematu zabiegów, co podkreślają autorzy modelu matematycznego1. W Baromedical o kwalifikacji do serii zabiegów decyduje specjalista. Zabieg w naszej komorze trwa 90 minut, a ciśnienie dobiera specjalista. W omawianych pracach liczba zabiegów wahała się od kilkunastu do ponad stu, zależnie od rodzaju rany2,3.
W opisach przypadków zabiegi były dobrze tolerowane, także w serii ponad stu zabiegów3,2. W analizie chorych z popromiennym zapaleniem pęcherza u 6–13% leczonych wystąpił uraz ciśnieniowy ucha, wymagający założenia drenika w błonie bębenkowej lub jej nakłucia6. Przeciwwskazania i zasady bezpieczeństwa opisujemy w artykule o przeciwwskazaniach i bezpieczeństwie HBOT.
Kierunki dalszych badań
Autorzy omawianych prac wskazują konkretne kierunki rozwoju. Zespół badający neutrofile proponuje łączenie HBOT z lekami blokującymi integryny, by jeszcze silniej ograniczyć napływ komórek zapalnych i przyspieszyć gojenie5. Badacze kalcyfilaksji chcą wyjaśnić swoje obserwacje w badaniach prospektywnych, czyli prowadzonych od początku według ustalonego planu7. Autorzy doświadczeń na szczurach zwracają uwagę na znaczenie wczesnego rozpoczęcia tlenoterapii4, a twórcy modelu matematycznego widzą w nim narzędzie do poszukiwania najlepszego schematu zabiegów dla konkretnego chorego1.
Najczęstsze pytania
Czy tlenoterapia hiperbaryczna pomaga w gojeniu ran przewlekłych?
Prace z naszej bazy przynoszą obiecujące wyniki. W opisach pacjentów z ranami popromiennymi, ranami po ukąszeniach pająków i owrzodzeniami w kalcyfilaksji u osób, które ukończyły serię zabiegów, rany zagoiły się całkowicie, a w analizie 126 chorych z popromiennym zapaleniem pęcherza dobrą odpowiedź uzyskało około trzech czwartych leczonych. HBOT jest przy tym wsparciem kompleksowej opieki nad raną, a nie jej zamiennikiem.
Ile zabiegów w komorze hiperbarycznej potrzeba przy ranie przewlekłej?
Liczba zabiegów zależy od rodzaju rany i tempa gojenia. W omawianych pracach wynosiła od kilkunastu przy ranach po ukąszeniach pająków do ponad stu przy uporczywym owrzodzeniu popromiennym. W Baromedical plan serii ustala specjalista, a pojedynczy zabieg trwa 90 minut.
Czy tlenoterapia hiperbaryczna może zastąpić standardowe leczenie rany?
Nie – HBOT jest metodą wspomagającą. W badaniach z naszej bazy tlen łączono z innymi metodami, takimi jak przeszczepy skóry czy preparaty z własnej krwi pacjenta. Zabiegi w komorze uzupełniają opiekę nad raną prowadzoną przez zespół leczący, a o kwalifikacji do nich decyduje specjalista.
Umów konsultację kwalifikacyjną
Specjalista oceni wskazania i dobierze protokół dla Twojej jednostki chorobowej. Możliwe rozpoczęcie tego samego dnia po weryfikacji.
Czytaj także
Źródła
- model matematyczny (symulacja) Trójskładnikowy model symulujący zastosowanie tlenoterapii hiperbarycznej w leczeniu ran przewlekłych. Flegg JA, McElwain DL, Byrne HM i wsp. PLoS Comput Biol. 2009;5(7):e1000451. publikacja · pełny tekst
- seria przypadków Niegojące się rany spowodowane ukąszeniami przez pająki z rodzaju Loxosceles: zastosowanie tlenoterapii hiperbarycznej. Hadanny A, Fishlev G, Bechor Y i wsp. Adv Skin Wound Care. 2016;29(12):560-566. publikacja
- opis przypadku Tlenoterapia hiperbaryczna w leczeniu opornego owrzodzenia skóry po radykalnej mastektomii i radioterapii – opis przypadku. Enomoto M, Yagishita K, Okuma K i wsp. J Med Case Rep. 2017;11(1):5. publikacja · pełny tekst
- badanie na zwierzętach Tlenoterapia hiperbaryczna wspomaga gojenie ran w warunkach niedokrwienia i hiperglikemii, zwiększając perfuzję tkankową i odkładanie kolagenu. André-Lévigne D, Modarressi A, Pignel R i wsp. Wound Repair Regen. 2016;24(6):954-965. publikacja
- badanie kliniczne Integrynozależne właściwości adhezyjne neutrofilów ulegają osłabieniu pod wpływem tlenoterapii hiperbarycznej u pacjentów z przewlekłą, niegojącą się raną. Baiula M, Greco R, Ferrazzano L i wsp. PLoS One. 2020;15(8):e0237746. publikacja · pełny tekst
- badanie retrospektywne Porównanie dwóch schematów tlenoterapii hiperbarycznej w leczeniu popromiennego zapalenia pęcherza moczowego. Ajayi OD, Gaskill Z, Kelly M i wsp. Undersea Hyperb Med. 2020;47(4):581-589. publikacja
- badanie retrospektywne Wyniki leczenia i czynniki związane z gojeniem u chorych z kalcyfilaksją poddawanych wspomagającej tlenoterapii hiperbarycznej. McCulloch N, Wojcik SM, Heyboer M. J Am Coll Clin Wound Spec. 2015;7(1-3):8-12. publikacja · pełny tekst
- opis przypadku Postępowanie terapeutyczne w oparzeniu elektrycznym z zastosowaniem osocza bogatopłytkowego, przeszczepów i tlenoterapii hiperbarycznej. Murias R, Court Y, Merbilhaá O i wsp. Medicina (B Aires). 2021;81(2):297-300. publikacja
- badanie na zwierzętach Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej skojarzonej z osoczem bogatopłytkowym na rany cukrzycowe: doświadczalny model szczurzy. Yümün G, Kahaman C, Kahaman N i wsp. Arch Med Sci. 2016;12(6):1370-1376. publikacja · pełny tekst
Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.