HBOT w dermatologii i chirurgii plastycznej – jak tlen wspiera gojenie skóry

Jak tlen wspiera gojenie skóry

Autor przeglądu poświęconego roli tlenu w gojeniu ran opisuje go jednocześnie jako składnik odżywczy komórek, naturalny „antybiotyk” i cząsteczkę sygnałową, która ułatwia przebieg kolejnych etapów gojenia¹. Zwraca uwagę, że niedotlenienie rany zdarza się częściej, niż się sądzi – także u osób bez choroby tętnic – i że istnieją mocne podstawy naukowe, by wykorzystywać tlen do zapobiegania zakażeniom, ułatwiania zamykania ran i ograniczania amputacji¹.

Działanie przeciwbakteryjne tlenu ilustruje doświadczenie laboratoryjne: czysty tlen pod zwiększonym ciśnieniem hamował wzrost gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), także szczepów opornych na antybiotyk metycylinę, o około jedną czwartą². Ani sam tlen pod zwykłym ciśnieniem, ani samo zwiększone ciśnienie nie dawały takiego efektu, a autorzy widzą w tym szansę na wsparcie leczenia ciężkich zakażeń gronkowcowych; na pałeczki okrężnicy tlen nie działał². Z kolei autorzy przeglądu badań chirurgicznych wskazują, że tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT) może łagodzić reakcję stresową organizmu na operację – według nich główną przyczynę powikłań pooperacyjnych³.

Przeszczepy, płaty i przygotowanie do operacji

Przegląd przygotowany dla dermatologów wymienia sytuacje, w których HBOT może wnieść pozytywny wkład w leczenie: zagrażającą utratę przeszczepu skóry lub płata (fragmentu tkanki przenoszonego wraz z własnymi naczyniami), rany i owrzodzenia przewlekłe oraz upośledzone ukrwienie skóry⁴. Podobnie autor przeglądu z zakresu chirurgii rekonstrukcyjnej wskazuje na dane kliniczne i doświadczalne sugerujące korzyści z HBOT przy zagrożonych płatach, oparzeniach termicznych, urazach zmiażdżeniowych i zespole ciasnoty przedziałów powięziowych (groźnym wzroście ciśnienia w obrębie mięśni)⁵. Jak tłumaczy, stany te mają mechanizmy podobne do zatrucia tlenkiem węgla czy choroby dekompresyjnej, w których rola tlenoterapii jest powszechnie akceptowana⁵.

Najwięcej danych w naszej bazie dotyczy profilaktycznego podawania tlenu wokół operacji. Przegląd systematyczny objął 13 badań z losowym przydziałem i 627 pacjentów poddawanych różnym zabiegom chirurgicznym³. W 10 badaniach, obejmujących 546 osób, HBOT poprawiła co najmniej jeden z ocenianych wyników leczenia; w dwóch nie stwierdzono korzyści, a w jednym efekt był niekorzystny³. Autorzy oceniają okołooperacyjną HBOT jako obiecującą metodę poprawy wyników leczenia chirurgicznego³. Przegląd poświęcony tzw. hartowaniu tlenem (prekondycjonowaniu, czyli zabiegom przed operacją) dodaje, że chroni ono ważne narządy – serce, wątrobę i mózg – i daje obiecujące wyniki w zapobieganiu pooperacyjnym zaburzeniom funkcji poznawczych, m.in. pamięci i koncentracji, dzięki pobudzeniu własnych mechanizmów obrony przed stresem oksydacyjnym (nadmiarem reaktywnych form tlenu) i stanem zapalnym⁶.

Szybsza rekonwalescencja po zabiegach estetycznych

Zabiegi medycyny estetycznej także wymagają gojenia. W pilotażowym badaniu z losowym przydziałem osiem kobiet po głębokim peelingu fenolowym (chemicznym złuszczeniu skóry, po którym rekonwalescencja trwa długo) podzielono na dwie grupy: połowa przeszła pięć codziennych zabiegów HBOT, połowa – nie⁷. W grupie HBOT zaczerwienienie, złuszczanie i świąd były słabsze, a w 14. dobie naskórek pokrywał 98,5% leczonej powierzchni wobec 94,2% w grupie kontrolnej⁷. Uczestniczki leczone tlenem czuły się też pewniej, pokazując się publicznie, a autorzy piszą o szybszym powrocie do formy – zdaniem zarówno samych pacjentek, jak i zespołu medycznego⁷.

W badaniu z losowym przydziałem 34 osób z łysieniem połowa pacjentów po przeszczepie włosów otrzymywała przez 7 kolejnych dni zabiegi HBOT⁸. Świąd i zapalenie mieszków włosowych pojawiały się w tej grupie blisko trzy razy rzadziej – u 11,8% chorych, a w grupie kontrolnej u 35,3% – a pooperacyjne wypadanie włosów było znacznie mniejsze (27,6% wobec 69,1%)⁸. Wczesne zadowolenie z zabiegu zgłaszało 88,2% pacjentów z grupy HBOT i 52,9% z grupy kontrolnej; po 9 miesiącach odsetek przyjętych przeszczepów był w obu grupach podobnie wysoki (96,9% i 93,8%), a efekt końcowy zadowolił wszystkich⁸.

Tlen może pomóc także przy powikłaniach wstrzyknięć wypełniaczy. Autorzy jednego z opisów przypadków przypominają, że HBOT była już skutecznie stosowana w niedokrwieniu gałki ocznej, i przedstawiają 60-letnią kobietę, u której po wstrzyknięciach kwasu hialuronowego w okolice twarzy pojawiły się zaburzenia widzenia i zapalenie rogówki; po HBOT pacjentka całkowicie wróciła do zdrowia⁹. Autor innej pracy przypomina, że najpoważniejszym powikłaniem takich wstrzyknięć jest utrata wzroku, i opisuje chorego z zamknięciem żyły środkowej siatkówki i tętnicy rzęskowo-siatkówkowej (naczyń odpowiedzialnych za ukrwienie siatkówki), u którego po 14 dniach codziennych zabiegów ostrość wzroku wróciła do normy¹⁰. Na tej podstawie proponuje rozważanie HBOT przy zamknięciu tętnicy środkowej siatkówki po wstrzyknięciu wypełniacza, choć w dwóch wcześniej opisanych przypadkach niedrożności tętnicy ocznej poprawy nie uzyskano¹⁰. Więcej piszemy w artykule o tlenoterapii hiperbarycznej w chorobach oczu.

Choroby skóry i trudne owrzodzenia

Zainteresowanie dermatologów tlenem ma długą historię. Już w 1972 roku opisano sześciu chorych, u których wcześniejsze leczenie zawiodło, a HBOT przyniosła pomyślne wyniki¹¹. U osoby z zaawansowaną twardziną uogólnioną (chorobą, w której skóra twardnieje i obkurcza się) ustąpiło ściągnięcie skóry, poprawiła się ruchomość stawów i zagoiły się uporczywe owrzodzenia¹¹. U dwóch chorych z ciężkimi owrzodzeniami podudzi na tle miażdżycy rany zagoiły się bez okaleczających operacji, a pełne zagojenie uzyskano też w pojedynczych przypadkach owrzodzeń w przebiegu piodermii zgorzelinowej (zapalnej choroby skóry z owrzodzeniami), zespołu Felty’ego (powikłania reumatoidalnego zapalenia stawów) i ciężkiej postaci róży (zakażenia skóry)¹¹. Pobyt w szpitalu wyraźnie się skrócił, zabiegi prowadzono w dużej mierze ambulatoryjnie i nie odnotowano działań niepożądanych¹¹.

Współczesnym przykładem jest polskie badanie z udziałem 15 dzieci z ciężkim atopowym zapaleniem skóry¹². Po miesięcznym cyklu zabiegów u wszystkich dzieci zmniejszyły się rozległość i nasilenie zmian ocenianych w skali SCORAD (punktowej skali ciężkości tej choroby): mniej było zaczerwienienia, obrzęku, sączenia, strupów, przeczosów i pogrubienia skóry¹². Dzieci zgłaszały słabszy świąd i lepszy sen, a u wszystkich spadło stężenie immunoglobuliny E – przeciwciał związanych z reakcjami alergicznymi¹². Autorzy uważają, że HBOT może być opcją dla części chorych z ciężką, oporną na standardowe leczenie postacią choroby¹².

Najcięższą z opisanych sytuacji jest kalcyfilaksja (wapniejąca arteriolopatia mocznicowa) – rzadka choroba, w której zwapnienie drobnych naczyń prowadzi do bolesnych, fioletowych zmian skórnych, a następnie niegojących się owrzodzeń¹³. W analizie retrospektywnej dokumentacji pięciorga chorych leczonych HBOT – wszyscy mieli schyłkową niewydolność nerek i cukrzycę – obaj mężczyźni, którzy odbyli co najmniej 20 zabiegów, uzyskali całkowite zagojenie owrzodzeń¹³. U trzech pacjentek serii nie ukończono, m.in. z powodu zgonów w przebiegu ciężkiej choroby podstawowej; autorzy oceniają odpowiedź na HBOT jako pozytywną, zwłaszcza po co najmniej 20 zabiegach¹³. O innych trudnych ranach piszemy w artykule o tlenoterapii hiperbarycznej w leczeniu ran przewlekłych.

Co pokazały badania laboratoryjne i na zwierzętach

W hodowli ludzkich komórek macierzystych z tkanki tłuszczowej – uznawanych za obiecujący materiał dla regeneracyjnej chirurgii plastycznej – tlen pod zwiększonym ciśnieniem zwiększał żywotność i namnażanie komórek oraz ukierunkowywał je w stronę komórek tłuszczowych¹⁴. W komórkach pobranych z więzadła pobocznego przyśrodkowego królika (więzadła stawu kolanowego) tlen hiperbaryczny pobudzał namnażanie, a w połączeniu z płytkopochodnym czynnikiem wzrostu (białkiem pobudzającym wzrost komórek) działał jeszcze silniej¹⁵. Zmieniał też proporcje kolagenu w sposób, który według autorów może dawać mechanicznie mocniejsze włókna, dlatego proponują HBOT jako wsparcie gojenia tego więzadła¹⁵.

W badaniach na zwierzętach tlen wspierał regenerację tkanek narządu ruchu. U szczurów ze stłuczeniem mięśnia brzuchatego łydki trzy zabiegi HBOT w pierwszych dobach po urazie zwiększyły wytrzymałość uszkodzonego mięśnia na obciążenie (26,2 wobec 18,3 niutona) i jego sztywność, a obniżyły aktywność kinazy kreatynowej – enzymu uwalnianego z uszkodzonych mięśni¹⁶. U myszy ze złamaniem kości udowej zabiegi przyspieszyły zrost: po dwóch tygodniach kostnina (tkanka łącząca odłamy) była większa, a po sześciu tygodniach kość była sztywniejsza i bardziej wytrzymała, bez oznak oksydacyjnego uszkodzenia DNA¹⁷. U szczurów z ubytkami kości tlen przyspieszał wczesne etapy odbudowy, co przekładało się na lepsze tworzenie nowej tkanki kostnej¹⁸.

Wyniki dotyczące mięśni, więzadeł i kości mają znaczenie dla regeneracji po urazach, także sportowych, ale pochodzą z badań na zwierzętach i komórkach – autorzy pracy o mięśniach podkreślają, że nie można ich wprost przenosić na ludzi i potrzebne są badania kliniczne¹⁶. O zastosowaniach w sporcie piszemy w artykule o HBOT w regeneracji sportowców.

Co to oznacza dla pacjenta

Prace z naszej bazy pokazują, że HBOT może wspierać gojenie skóry i tkanek w wielu sytuacjach – od zagrożonych przeszczepów i płatów, przez rekonwalescencję po zabiegach, po trudne owrzodzenia^4,7,11. Zawsze jest to jednak uzupełnienie leczenia prowadzonego przez dermatologa lub chirurga, a nie jego zamiennik. HBOT nie jest też zabiegiem upiększającym – w omawianych badaniach wspierała przede wszystkim gojenie i rekonwalescencję po zabiegach.

Znaczenie ma czas: autorzy przeglądu dermatologicznego zwracają uwagę, że zwłoka w rozpoczęciu zabiegów może zmniejszać ich skuteczność⁴. W Baromedical o kwalifikacji decyduje specjalista; zabieg trwa 90 minut, a ciśnienie dobiera specjalista. Przeciwwskazania omawiamy w artykule o przeciwwskazaniach i bezpieczeństwie HBOT.

Kierunki dalszych badań

Autorzy omawianych prac wskazują, jak rozwijać tę dziedzinę. Przegląd badań chirurgicznych zachęca do kolejnych prac, wolnych od słabości metodologicznych wcześniejszych badań, m.in. z procedurą pozorowaną w grupie kontrolnej³. Zespół badający dzieci z atopowym zapaleniem skóry postuluje większe badania z losowym przydziałem¹², badacze kalcyfilaksji – badania prospektywne¹³, a autorzy pracy o peelingu sugerują poszerzenie zastosowań tlenoterapii o rekonwalescencję po zabiegach dermatologicznych⁷. Autor przeglądu z chirurgii rekonstrukcyjnej chce z kolei przełamywać rezerwę chirurgów wobec HBOT⁵.

Najczęstsze pytania

Czy tlenoterapia hiperbaryczna pomaga przy zagrożonym przeszczepie skóry lub płacie?

Autorzy przeglądów z naszej bazy wymieniają zagrożony przeszczep lub płat wśród sytuacji, w których HBOT może wnieść pozytywny wkład w leczenie, i zwracają uwagę, że zwłoka w rozpoczęciu zabiegów może zmniejszać ich skuteczność. W przeglądzie badań z losowym przydziałem tlen podawany wokół operacji poprawił co najmniej jeden z ocenianych wyników w 10 z 13 badań. HBOT jest przy tym uzupełnieniem leczenia chirurgicznego, a o kwalifikacji decyduje specjalista.

Czy HBOT przyspiesza gojenie po peelingu chemicznym lub przeszczepie włosów?

W dwóch badaniach z losowym przydziałem wyniki były obiecujące. Po głębokim peelingu fenolowym u kobiet poddanych HBOT szybciej odbudowywał się naskórek, a zaczerwienienie, złuszczanie i świąd były słabsze; po przeszczepie włosów pacjenci rzadziej mieli świąd i stan zapalny mieszków, a pooperacyjne wypadanie włosów było mniejsze, przy podobnie wysokim odsetku przyjętych przeszczepów w obu grupach. HBOT może więc wspierać rekonwalescencję po takich zabiegach, ale nie jest metodą poprawy wyglądu.

Czy tlenoterapia hiperbaryczna pomaga na atopowe zapalenie skóry?

W badaniu z udziałem 15 dzieci z ciężkim atopowym zapaleniem skóry po miesięcznej serii zabiegów u wszystkich zmniejszyły się rozległość i nasilenie zmian skórnych, a dzieci zgłaszały słabszy świąd i lepszy sen. Autorzy uważają, że HBOT może być opcją dla części chorych z ciężką postacią choroby, oporną na standardowe leczenie, i wskazują na potrzebę większych badań. Tlenoterapia uzupełnia leczenie dermatologiczne, ale go nie zastępuje.

Czytaj także

• Tlenoterapia hiperbaryczna w leczeniu ran przewlekłych – jak tlen wspiera gojenie
• Tlenoterapia hiperbaryczna a nowotwory i radioterapia – jak tlen wspiera pacjentów
• Przeciwzapalne i ochronne działanie tlenu hiperbarycznego – co pokazały badania

Źródła

1. przegląd literatury Tlen w gojeniu ran: składnik odżywczy, antybiotyk, cząsteczka sygnałowa i środek leczniczy. Eisenbud DE. Clin Plast Surg. 2012;39(3):293-310. publikacja
2. badanie laboratoryjne (in vitro) Hiperoksja hiperbaryczna hamuje wzrost Staphylococcus aureus, w tym szczepów opornych na metycylinę. Tsuneyoshi I, Boyle WA, Kanmura Y i wsp. J Anesth. 2001;15(1):29-32. publikacja
3. przegląd systematyczny Czy profilaktyczna tlenoterapia hiperbaryczna może poprawić wyniki leczenia operacyjnego? Przegląd systematyczny randomizowanych badań klinicznych z grupą kontrolną. Boet S, Martin L, Cheng-Boivin O i wsp. Eur J Anaesthesiol. 2020;37(8):636-648. publikacja
4. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna w dermatologii. Jeter JP, Wong EB. Cutis. 2020;105(1):24-27. publikacja
5. przegląd literatury Określenie roli tlenoterapii hiperbarycznej jako metody wspomagającej w chirurgii rekonstrukcyjnej. Harl MJ. Surg Clin North Am. 2020;100(4):777-785. publikacja
6. przegląd literatury Hartowanie tlenem hiperbarycznym łagodzi pooperacyjne zaburzenia funkcji poznawczych poprzez zmniejszenie stresu oksydacyjnego i stanu zapalnego. Gao ZX, Rao J, Li YH. Neural Regen Res. 2017;12(2):329-336. publikacja · pełny tekst
7. badanie randomizowane (RCT) Czy istnieje związek między tlenoterapią hiperbaryczną a poprawą wyników głębokiego peelingu chemicznego? Randomizowane pilotażowe badanie kliniczne. Wiser I, Roni AS, Ziv E i wsp. Plast Surg (Oakv). 2018;26(4):250-255. publikacja · pełny tekst
8. badanie randomizowane (RCT) Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej skojarzonej z zabiegiem przeszczepiania włosów w leczeniu łysienia. Fan ZX, Gan Y, Qu Q i wsp. J Cosmet Dermatol. 2021;20(3):917-921. publikacja
9. opis przypadku Leczenie tlenem hiperbarycznym zapalenia rogówki po wstrzyknięciu kwasu hialuronowego w obrębie twarzy. Worley N, Lupo M, Holcomb K i wsp. Ochsner J. 2020;20(2):193-196. publikacja · pełny tekst
10. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna w zapobieganiu ślepocie po wstrzyknięciu wypełniacza. Hwang K. J Craniofac Surg. 2016;27(8):2154-2155. publikacja
11. seria przypadków Tlenoterapia hiperbaryczna w dermatologii. Barr PO, Enfors W, Eriksson G. Br J Dermatol. 1972;86(6):631-635. publikacja
12. badanie kliniczne Efekty tlenoterapii hiperbarycznej u dzieci z ciężkim atopowym zapaleniem skóry. Mews J, Tomaszewska A, Siewiera J i wsp. J Clin Med. 2021;10(6):1157. publikacja · pełny tekst
13. badanie retrospektywne Wyniki leczenia i czynniki związane z gojeniem u chorych z kalcyfilaksją poddawanych wspomagającej tlenoterapii hiperbarycznej. McCulloch N, Wojcik SM, Heyboer M. J Am Coll Clin Wound Spec. 2015;7(1-3):8-12. publikacja · pełny tekst
14. badanie laboratoryjne (in vitro) Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na ludzkie komórki macierzyste pochodzące z tkanki tłuszczowej. Yoshinoya Y, Böcker AH, Ruhl T i wsp. Plast Reconstr Surg. 2020;146(2):309-320. publikacja
15. badanie laboratoryjne (in vitro) Wpływ tlenu hiperbarycznego i płytkopochodnego czynnika wzrostu na fibroblasty więzadła pobocznego przyśrodkowego. Chan YS, Chen AC, Yuan LJ i wsp. Undersea Hyperb Med. 2007;34(3):181-190. publikacja
16. badanie na zwierzętach Tlenoterapia hiperbaryczna w leczeniu wspomagającym regenerację po indukowanym uszkodzeniu mięśnia u szczurów. Cervaens Costa Maia M, Camacho OF, Pinto Marques AF i wsp. Diving Hyperb Med. 2013;43(4):222-225. publikacja
17. badanie na zwierzętach Hiperoksja hiperbaryczna przyspiesza gojenie złamań u myszy. Kawada S, Wada E, Matsuda R i wsp. PLoS One. 2013;8(8):e72603. publikacja · pełny tekst
18. badanie na zwierzętach Wpływ tlenu hiperbarycznego na początkowe etapy gojenia kości. Rocha FS, Gomes Moura CC, Rocha Rodrigues DB i wsp. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol. 2015;120(5):581-587. publikacja

Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.