Tlenoterapia hiperbaryczna a nowotwory i radioterapia – jak tlen wspiera pacjentów

Dlaczego tlen pod zwiększonym ciśnieniem interesuje onkologię

Tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT) polega na oddychaniu tlenem w komorze, w której panuje ciśnienie wyższe od atmosferycznego. Dzięki temu w osoczu rozpuszcza się więcej tlenu, a jego stężenie w tkankach rośnie^1,2. Więcej o metodzie w artykule Czym jest tlenoterapia hiperbaryczna.

W onkologii tlen interesuje badaczy z dwóch powodów. Po pierwsze, w tkankach uszkodzonych promieniowaniem pobudza powstawanie nowych naczyń krwionośnych i ogranicza włóknienie³. Po drugie, niedotlenienie (hipoksja) guzów wiąże się z większą przeżywalnością komórek nowotworowych i przerzutowaniem, a także osłabia skuteczność napromieniania^1,4. Warto podkreślić: HBOT nie jest metodą leczenia nowotworu i nie zastępuje operacji, radioterapii, chemioterapii ani immunoterapii – może natomiast wspierać pacjenta w radzeniu sobie ze skutkami leczenia.

Gojenie późnych uszkodzeń po radioterapii – bardzo dobre wyniki

Powikłania napromieniania mogą ujawnić się długo po zakończeniu leczenia² i bywają trudne do opanowania innymi metodami⁵. Tu tlenoterapia ma mocne oparcie w badaniach: w przeglądzie systematycznym aż 67 z 74 publikacji opisywało korzystne efekty leczenia lub zapobiegania takim zmianom⁶. Autorzy zalecili HBOT przy popromiennych uszkodzeniach kości i tkanek miękkich w większości okolic ciała i odnotowali, że stan ten należy do wskazań zatwierdzonych przez komitet ds. tlenoterapii Towarzystwa Medycyny Podwodnej i Hiperbarycznej⁶.

Duże badanie obserwacyjne objęło 411 chorych, których wyniki przez osiem lat rejestrowano prospektywnie. Ustąpienie zmian lub poprawę o co najmniej połowę uzyskało 94% osób z popromienną martwicą kości szczęk, 89% z popromiennym zapaleniem pęcherza, 82% ze zmianami w krtani, 76% z otwartymi ranami skóry i 63% ze zmianami w przewodzie pokarmowym. Korzystny wynik osiągnęli też wszyscy spośród 166 chorych, u których tlenoterapia towarzyszyła zabiegom chirurgicznym w jamie ustnej w obrębie napromienianej kości⁷.

Pęcherz moczowy i narządy miednicy

Krwotoczne zapalenie pęcherza dotyka od 2 do 8% osób po napromienianiu miednicy⁸. W analizie retrospektywnej 25 takich chorych, u których inne metody zawiodły, krwawienie ustąpiło całkowicie lub częściowo u wszystkich i nie nawróciło w obserwacji trwającej średnio 21 miesięcy; autorzy proponują rozważać tlenoterapię już jako pierwszą opcję⁸. W dwuośrodkowym badaniu retrospektywnym 126 chorych z popromiennym zapaleniem pęcherza dobrą odpowiedź uzyskało trzech na czterech, niezależnie od zastosowanego protokołu⁹.

W serii 14 kobiet po napromienianiu nowotworów narządu rodnego wygojenie lub poprawę o ponad połowę uzyskano u 10⁵. Autorzy przeglądu systematycznego dotyczącego tej grupy chorych uznali HBOT za prawdopodobnie skuteczną w późnych uszkodzeniach tkanek miednicy, zwłaszcza odbytu i odbytnicy, a także pomocną w łagodzeniu objawów popromiennego zapalenia pęcherza oraz martwicy tkanek miękkich i kości¹⁰.

Kości, rany i kończyny

W retrospektywnym badaniu 84 chorych z popromienną martwicą kości tlenoterapia stosowana przed operacją wyraźnie poprawiała gojenie w stadium 1 i 2, a w najcięższym stadium 3 gojenie zapoczątkowywało chirurgiczne oczyszczenie kości, dzięki któremu wystarczało mniej zabiegów w komorze¹¹. W retrospektywnej analizie 17 chorych z niegojącymi się ranami kończyn w polu napromienianym pełne wygojenie uzyskano u 11 (po wyłączeniu osób z aktywnym nowotworem i osoby utraconej z obserwacji – u 11 z 13), co u większości pozwoliło uniknąć amputacji³. Więcej piszemy w artykule HBOT w gojeniu kości i martwicy popromiennej.

Mniej bólu i lepsza sprawność po leczeniu raka piersi i guzów mózgu

W serii 67 pacjentek z późnymi zmianami po napromienianiu piersi (średnio 44 zabiegi) 85% zgłosiło poprawę w skali oceniającej późne skutki radioterapii. Ból i zwłóknienie zmniejszyły się do końca serii i pozostały niższe po roku, a zakres unoszenia ramienia bokiem wzrósł z 90 do 165 stopni¹². W badaniu obserwacyjnym z pięciu ośrodków, obejmującym ponad 1000 osób po leczeniu raka piersi, ból w skali 0–100 zmalał z około 43 do około 30 punktów trzy miesiące po terapii, złagodniały dolegliwości ze strony piersi i ramienia, a poprawiły się wszystkie oceniane obszary jakości życia¹³. W pilotażowym badaniu 10 pacjentek z obrzękiem limfatycznym ramienia po leczeniu raka piersi dodanie tlenoterapii do kompleksowej terapii przeciwobrzękowej dało wyraźniejszą poprawę pomiarów bioimpedancji (oceniających ilość płynu w tkankach) niż sama ta terapia, przy podobnych wynikach ankiet jakości życia¹⁴.

Obiecujące wyniki dotyczą też mózgu. W pilotażowym badaniu 10 osób, które wiele lat po operacji i napromienianiu guza mózgu miały ciężkie zaburzenia pamięci i myślenia, łączna ocena testów poznawczych, kwestionariusza pamięci i badania elektroencefalograficznego wykazała po serii zabiegów wyraźną poprawę¹⁵. Przegląd badań nad guzami mózgu widzi w tlenoterapii obiecującą metodę leczenia i zapobiegania popromiennemu uszkodzeniu mózgu po radiochirurgii¹⁶, a już przegląd z 2002 roku odnotowywał przybywanie dowodów na jej korzyść w popromiennej martwicy mózgu⁶.

Bezpieczeństwo: przeglądy nie wskazują na pobudzanie wzrostu guza

Przez lata obawiano się, że skoro tlen wspiera gojenie i tworzenie naczyń, może sprzyjać także rozwojowi guza¹⁷. Przegląd badań klinicznych, zwierzęcych i komórkowych ocenił jednak wpływ HBOT na wzrost nowotworu jako co najwyżej neutralny, a część prac sugerowała wręcz działanie hamujące; autorzy uznali, że przebyta choroba nowotworowa nie powinna być przeciwwskazaniem do tlenoterapii¹⁷. Przegląd prac z lat 2004–2012 również nie znalazł dowodów na pobudzanie wzrostu guza lub nawrotów i przywołał dwa przeglądy systematyczne uznające HBOT u chorych na nowotwory za bezpieczną¹.

Zgodne z tym są liczne badania na zwierzętach. U myszy z przeszczepionymi komórkami ludzkiego raka płuca tlen zmniejszał niedotlenienie guza, hamował jego wzrost i nasilał apoptozę, czyli zaprogramowaną śmierć komórek nowotworowych¹⁸. U myszy z ludzkim rakiem piersi ograniczał wzrost guzów oraz liczbę i powierzchnię przerzutów¹⁹, w raku jajnika zmniejszał objętość guza bez wpływu na masę ciała zwierząt²⁰, a w kostniakomięsaku hamował wzrost guza i przerzuty do płuc²¹. W szczurzym modelu chemicznie wywoływanego raka jelita grubego sam tlen nie zwiększał liczby wczesnych zmian przednowotworowych, a u zwierząt narażonych na czynnik rakotwórczy normalizował podwyższoną ekspresję związanego ze stanem zapalnym enzymu COX-2²². Sygnał przeciwny pochodzi z jednego badania na myszach: w trakcie terapii guzy nie rosły szybciej, ale po jej zakończeniu ich wzrost przyspieszył, a zwierzęta leczone tlenem żyły krócej²³.

Tlen jako sprzymierzeniec radioterapii – badania nad glejakami

Według przeglądu w części badań klinicznych łączenie tlenu z radioterapią poprawiało miejscową kontrolę guza i przeżycie u chorych na raka głowy i szyi lub szyjki macicy; jednoczesne prowadzenie tlenoterapii i napromieniania było jednak złożone i w niektórych pracach nasilało działania niepożądane, dlatego nie weszło do standardu, a uwagę badaczy przyciągnęło napromienianie tuż po wyjściu z komory⁴. Leczeniem przeciwnowotworowym pozostaje wtedy radioterapia, a tlen ma zwiększać wrażliwość guza na promieniowanie¹⁶.

Najwięcej danych dotyczy glejaków o wysokim stopniu złośliwości, czyli agresywnych nowotworów mózgu. W badaniu II fazy bez grupy porównawczej 41 dorosłych otrzymywało każdą dawkę promieniowania w ciągu kwadransa po zabiegu w komorze, równolegle z chemioterapią. Wszyscy ukończyli pełną radioterapię, a poza przejściowymi spadkami liczby krwinek u części chorych nie wystąpiły poważne ani późne powikłania²⁴. Po wieloletniej obserwacji 57 chorych autorzy potwierdzili, że schemat był bezpieczny, praktycznie pozbawiony późnej toksyczności i wydawał się skuteczny²⁵. Napromienianie stereotaktyczne po tlenoterapii sprawdzano też u 25 chorych z nawrotem glejaka; zdaniem autorów wydawało się korzystne dla przeżycia i zasługuje na dalsze badania²⁶.

Co pokazały badania laboratoryjne i na zwierzętach

U szczurów z napromienianym pęcherzem moczowym seria ekspozycji na tlen całkowicie odwróciła wywołany promieniowaniem stres oksydacyjny i aktywację czynników prowadzących do włóknienia²⁷. W innym badaniu na szczurach wcześniejsza ekspozycja na tlen (tzw. prekondycjonowanie) łagodziła uszkodzenie nerwów obwodowych wywołane cisplatyną – lekiem stosowanym w chemioterapii – ograniczając stan zapalny i apoptozę w tkance nerwowej²⁸.

Wiele prac sprawdzało, czy tlen wzmacnia leki przeciwnowotworowe. U szczurów z glejakiem tlen w połączeniu z temozolomidem zmniejszał wskaźnik podziałów komórek guza i ograniczał jego wzrost²⁹. U szczurów z przerzutami mięsaka do płuc dodanie tlenu do doksorubicyny zmniejszało liczbę przerzutów bardziej niż sam lek³⁰. U myszy z kostniakomięsakiem tlen nasilał działanie karboplatyny, a w grupie leczonej skojarzeniem śmiertelność była najniższa²¹. W hodowli komórek raka trzustki tlen nasilał apoptozę wywołaną gemcytabiną, ale tylko wtedy, gdy działał razem z lekiem³¹, a w hodowli komórek raka nosogardła sam hamował ich namnażanie³². Badanie laboratoryjne z użyciem podwyższonego ciśnienia wykazało, że zwiększa ono wrażliwość komórek raka płuca na badaną substancję wywołującą apoptozę, nie szkodząc prawidłowym komórkom ludzkim³³.

Obiecującym kierunkiem jest immunoterapia. U gryzoni tlen zmniejszał ilość kolagenu w gęstym podścielisku guzów, ułatwiając dotarcie limfocytów T i przeciwciała blokującego receptor PD-1 (leku immunologicznego), co wzmacniało odpowiedź odpornościową – również wobec komórek pobranych od chorych na raka wątroby³⁴. Autorzy komentarza podkreślają, że lepsze natlenienie guza może uwalniać komórki odpornościowe spod miejscowego hamowania, ale sens ma wyłącznie w połączeniu z immunoterapią³⁵. Nie każde połączenie przynosiło korzyść: w mysim modelu raka piersi tlen nie zmieniał skuteczności 5-fluorouracylu, a u myszy z rakiem jajnika skojarzenie z cisplatyną wiązało się z wyraźnym spadkiem masy ciała^19,20.

Co to oznacza dla pacjenta i dokąd zmierzają badania

Najmocniej przemawiają za tlenoterapią wyniki w późnych skutkach radioterapii: zapaleniu pęcherza, zmianach w odbytnicy, martwicy kości szczęk, niegojących się ranach oraz bólu i zwłóknieniu po napromienianiu piersi^7,10,12. HBOT wspiera leczenie onkologiczne, ale go nie zastępuje. W Baromedical o kwalifikacji decyduje specjalista – na konsultację warto zabrać dokumentację z leczenia onkologicznego. Zabieg trwa 90 minut, a ciśnienie dobiera się w zakresie 2,0–3,2 ATA. W badaniu ponad 1000 osób po leczeniu raka piersi umiarkowane lub ciężkie działania niepożądane wystąpiły u 3,2%, a najczęściej zgłaszano krótkowzroczność i łagodny uraz ciśnieniowy; z utrzymywaniem się bólu wiązało się palenie tytoniu w trakcie terapii¹³. Więcej w artykule o przeciwwskazaniach i bezpieczeństwie HBOT.

Autorzy oczekują kolejnych, większych badań prospektywnych – zwłaszcza nad napromienianiem tuż po tlenoterapii w glejakach i innych nowotworach^4,24 oraz nad połączeniem tlenu z immunoterapią³⁴.

Najczęstsze pytania

Czy tlenoterapia hiperbaryczna jest metodą leczenia nowotworów?

Nie. HBOT nie zastępuje operacji, radioterapii, chemioterapii ani immunoterapii. Jej rola polega na wspieraniu pacjenta – przede wszystkim w gojeniu późnych uszkodzeń po radioterapii, co potwierdzają badania z udziałem setek chorych. Łączenie tlenu z leczeniem onkologicznym jest przedmiotem badań naukowych, m.in. w guzach mózgu.

Czy tlen hiperbaryczny może przyspieszyć wzrost nowotworu?

Omawiane przeglądy badań nie znalazły dowodów na to, by tlenoterapia pobudzała wzrost guza lub nawroty, a w wielu badaniach na zwierzętach tlen hamował wzrost guzów. Pojedyncze doświadczenie na myszach dało sygnał przeciwny. Dlatego u osoby po chorobie nowotworowej o kwalifikacji decyduje specjalista, a na konsultację warto zabrać dokumentację z leczenia.

Kiedy po radioterapii warto rozważyć tlenoterapię hiperbaryczną?

Badania dotyczą przede wszystkim późnych uszkodzeń popromiennych: zapalenia pęcherza moczowego, zmian w odbytnicy, martwicy kości szczęk, niegojących się ran oraz bólu i zwłóknienia po napromienianiu piersi. Bardzo dobre wyniki opisano też u osób przechodzących zabiegi chirurgiczne w jamie ustnej w napromienianej okolicy. O kwalifikacji w Baromedical decyduje specjalista.

Czytaj także

• Tlen hiperbaryczny a gojenie kości, zapalenie kości i implanty – wyniki badań
• HBOT w dermatologii i chirurgii plastycznej – jak tlen wspiera gojenie skóry
• Tlenoterapia hiperbaryczna w chorobach jelit i wątroby – obiecujące wyniki badań

Źródła

1. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna a nowotwory – przegląd. Moen I, Stuhr LE. Target Oncol. 2012;7(4):233-242. publikacja · pełny tekst
2. przegląd literatury Dalsze zastosowania tlenu hiperbarycznego w raku gruczołu krokowego. Lu QZ, Li X, Ouyang J i wsp. Med Gas Res. 2018;8(4):167-171. publikacja · pełny tekst
3. badanie retrospektywne Tlen hiperbaryczny w leczeniu późnych uszkodzeń popromiennych kończyn. Feldmeier JJ, Heimbach RD, Davolt DA i wsp. Undersea Hyperb Med. 2000;27(1):15-19. publikacja
4. przegląd literatury Stare, lecz nowe metody w radioterapii onkologicznej: tlenoterapia hiperbaryczna. Ogawa K, Kohshi K, Ishiuchi S i wsp. Int J Clin Oncol. 2013;18(3):364-370. publikacja
5. seria przypadków Tlenoterapia hiperbaryczna w późnych uszkodzeniach popromiennych u chorych na nowotwory ginekologiczne. Fink D, Chetty N, Lehm JP i wsp. Int J Gynecol Cancer. 2006;16(2):638-642. publikacja
6. przegląd systematyczny Przegląd systematyczny piśmiennictwa dotyczącego zastosowania tlenu hiperbarycznego w zapobieganiu późnym uszkodzeniom popromiennym i ich leczeniu: podejście oparte na dowodach naukowych. Feldmeier JJ, Hampson NB. Undersea Hyperb Med. 2002;29(1):4-30. publikacja
7. badanie obserwacyjne Prospektywna ocena wyników leczenia u 411 chorych poddanych tlenoterapii hiperbarycznej z powodu przewlekłego popromiennego uszkodzenia tkanek. Hampson NB, Holm JR, Wreford-Brown CE i wsp. Cancer. 2012;118(15):3860-3868. publikacja
8. badanie retrospektywne Leczenie krwotocznego popromiennego zapalenia pęcherza moczowego tlenoterapią hiperbaryczną. Parra C, Gómez R, Marchetti P i wsp. Actas Urol Esp. 2011;35(3):175-179. publikacja
9. badanie retrospektywne Porównanie dwóch schematów tlenoterapii hiperbarycznej w leczeniu popromiennego zapalenia pęcherza moczowego. Ajayi OD, Gaskill Z, Kelly M i wsp. Undersea Hyperb Med. 2020;47(4):581-589. publikacja
10. przegląd systematyczny Tlenoterapia hiperbaryczna w późnych popromiennych uszkodzeniach tkanek u chorych na nowotwory złośliwe narządu rodnego. Craighead P, Shea-Budgell MA, Nation J i wsp. Curr Oncol. 2011;18(5):220-227. publikacja · pełny tekst
11. badanie retrospektywne Skuteczność wspomagającej tlenoterapii hiperbarycznej w martwicy popromiennej kości. Jenwitheesuk K, Mahakkanukrauh A, Punjaruk W i wsp. BioResearch Open Access. 2018;7(1):145–149. publikacja
12. seria przypadków Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na późne popromienne uszkodzenie tkanek po leczeniu raka piersi: seria przypadków obejmująca 67 pacjentek. Spruijt NE, van den Berg R. Diving Hyperb Med. 2020;50(3). publikacja · pełny tekst
13. badanie obserwacyjne Wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na późną toksyczność popromienną i jakość życia u chorych na raka piersi. Batenburg MCT, Maarse W, van der Leij F i wsp. Breast Cancer Res Treat. 2021;189(2):425-433. publikacja · pełny tekst
14. badanie obserwacyjne Porównanie krótkoterminowych efektów tlenoterapii hiperbarycznej i kompleksowej terapii przeciwobrzękowej w obrzęku limfatycznym związanym z rakiem piersi. Badanie pilotażowe. Koo JH, Song SH, Oh HS i wsp. Medicine (Baltimore). 2020;99(11):e19564. publikacja · pełny tekst
15. badanie kliniczne Leczenie tlenem hiperbarycznym poprawiło sprawność neurofizjologiczną u chorych z guzem mózgu po leczeniu neurochirurgicznym i radioterapii: doniesienie wstępne. Schellart NA, Reits D, van der Kleij AJ i wsp. Cancer. 2011;117(15):3434-3444. publikacja
16. przegląd literatury Potencjalna rola hiperbarycznego natlenienia w leczeniu guzów mózgu. Kohshi K, Beppu T, Tanaka K i wsp. Undersea Hyperb Med. 2013;40(4):351-362. publikacja
17. przegląd literatury Tlen hiperbaryczny: czy sprzyja wzrostowi lub nawrotowi nowotworu złośliwego? Feldmeier J, Carl U, Hartmann K i wsp. Undersea Hyperb Med. 2003;30(1):1-18. publikacja
18. badanie na zwierzętach Tlen hiperbaryczny hamuje progresję nowotworu poprzez zmniejszenie hipoksji guza i indukcję apoptozy komórek nowotworowych w modelu raka płuca z przeszczepionymi komórkami A549. Chen SY, Tsuneyama K, Yen MH i wsp. Sci Rep. 2021;11(1):12033. publikacja · pełny tekst
19. badanie na zwierzętach Zależna od tlenu regulacja wzrostu guza i przerzutowania w ksenoprzeszczepach ludzkiego raka piersi. Yttersian Sletta K, Tveitarås MK, Lu N i wsp. PLoS One. 2017;12(8):e0183254. publikacja · pełny tekst
20. badanie na zwierzętach Utlenowanie hamuje wzrost guza jajnika poprzez zmniejszenie ekspresji STAT3 i cykliny D1. Selvendiran K, Kuppusamy ML, Ahmed S i wsp. Cancer Biol Ther. 2010;10(4):386-390. publikacja
21. badanie na zwierzętach Tlen hiperbaryczny jako leczenie wspomagające chemioterapię w terapii kostniakomięsaka. Kawasoe Y, Yokouchi M, Ueno Y i wsp. Oncol Rep. 2009;22(5):1045-1050. publikacja
22. badanie na zwierzętach Tlenoterapia hiperbaryczna zmniejsza ekspresję COX-2 w szczurzym modelu kancerogenezy jelita grubego indukowanej dimetylohydrazyną. Gois E, Daniel RA, Parra RS i wsp. Undersea Hyperb Med. 2012;39(3):693-698. publikacja
23. badanie na zwierzętach Ponowna ocena wpływu tlenoterapii hiperbarycznej w chorobie nowotworowej – przedkliniczne badanie terapeutyczne na modelu małych zwierząt. Pande S, Sengupta A, Srivastava A i wsp. PLoS One. 2012;7(11):e48432. publikacja · pełny tekst
24. badanie kliniczne Badanie II fazy nad radioterapią stosowaną po utlenowaniu hiperbarycznym w skojarzeniu z chemioterapią w glejakach o wysokim stopniu złośliwości. Ogawa K, Yoshii Y, Inoue O i wsp. Br J Cancer. 2006;95(7):862-868. publikacja · pełny tekst
25. badanie kliniczne Badanie II fazy oceniające radioterapię po hiperbarycznym natlenieniu w skojarzeniu z chemioterapią wielolekową w glejakach o wysokim stopniu złośliwości – wyniki odległe. Ogawa K, Ishiuchi S, Inoue O i wsp. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 2012;82(2):732-738. publikacja
26. badanie kliniczne Frakcjonowana radioterapia stereotaktyczna z użyciem aparatu gamma po hiperbarycznym natlenianiu w nawrotowych glejakach o wysokim stopniu złośliwości. Kohshi K, Yamamoto H, Nakahara A i wsp. J Neurooncol. 2007;82(3):297-303. publikacja
27. badanie na zwierzętach Leczenie tlenem hiperbarycznym odwraca wywołane napromienianiem odpowiedzi prowłóknieniowe i związane ze stresem oksydacyjnym w modelu szczurzym. Oscarsson N, Ny L, Mölne J i wsp. Free Radic Biol Med. 2017;103:248-255. publikacja
28. badanie na zwierzętach Przeciwzapalne i przeciwapoptotyczne działanie hartowania tlenem hiperbarycznym w szczurzym modelu neuropatii obwodowej wywołanej cisplatyną. Khademi E, Pirhajati Mahabadi V, Ahmadvand H i wsp. Iran J Basic Med Sci. 2020;23(3):321-328. publikacja · pełny tekst
29. badanie na zwierzętach Skojarzone leczenie tlenem hiperbarycznym i temozolomidem w szczurzym modelu glejaka C6. Dagıstan Y, Karaca I, Bozkurt ER i wsp. Acta Cir Bras. 2012;27(6):383-387. publikacja
30. badanie na zwierzętach Tlen hiperbaryczny jako leczenie wspomagające chemioterapię w terapii przerzutowych guzów płuc w modelu szczurzym. Petre PM, Baciewicz FA, Tigan S i wsp. J Thorac Cardiovasc Surg. 2003;125(1):85-95; discussion 95. publikacja
31. badanie laboratoryjne (in vitro) Wpływ hiperbarii tlenowej i gemcytabiny na apoptozę komórek przewodowego nowotworu trzustki in vitro. Bosco G, Guizzon L, Yang Z i wsp. Anticancer Res. 2013;33(11):4827-4832. publikacja
32. badanie laboratoryjne (in vitro) Wpływ skojarzenia tlenu hiperbarycznego i 5-fluorouracylu na proliferację i przerzutowanie ludzkich komórek raka nosogardła CNE-2Z. Peng ZR, Zhong WH, Liu J i wsp. Undersea Hyperb Med. 2010;37(3):141-150. publikacja
33. badanie laboratoryjne (in vitro) Rola podwyższonego ciśnienia w apoptozie indukowanej przez TRAIL w komórkach ludzkiego raka płuca. Oh S, Kwon D, Lee HJ i wsp. Apoptosis. 2010;15(12):1517-1528. publikacja
34. badanie na zwierzętach Tlen hiperbaryczny zwiększa dostarczanie przeciwciała anty-PD-1 i naciekanie limfocytów T, nasilając odpowiedź immunologiczną przeciwko guzom litym. Liu X, Ye N, Liu S i wsp. Adv Sci (Weinh). 2021;8(15):e2100233. publikacja · pełny tekst
35. przegląd literatury Utlenowanie jako sposób na poprawę skuteczności szczepionek przeciwnowotworowych, adoptywnego transferu komórek i blokady immunologicznych regulatorów negatywnych. Hatfield SM, Sitkovsky M. Oncoimmunology. 2015;4(12):e1052934. publikacja · pełny tekst

Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.