Tlenoterapia hiperbaryczna w chorobach jelit i wątroby – obiecujące wyniki badań

Jak tlen pod zwiększonym ciśnieniem wspiera jelita i wątrobę

Nieswoiste choroby zapalne jelit (przewlekłe zapalenie ściany przewodu pokarmowego) to przede wszystkim wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna. W tej drugiej nawet przy dobrze dobranych lekach mogą pojawiać się powikłania, takie jak przetoki (nieprawidłowe kanały łączące jelito ze skórą lub z innym narządem), które goją się wyjątkowo opornie^1,2.

Tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT), czyli oddychanie czystym tlenem pod ciśnieniem wyższym od atmosferycznego, zwiększa ilość tlenu w tkankach, znosi ich niedotlenienie i wpływa na szlaki zapalne – tak jej działanie opisują autorzy przeglądu systematycznego z 2014 roku³. W jednym z badań zebranych w przeglądzie z 2012 roku po zabiegach spadły u chorych z chorobą Leśniowskiego-Crohna stężenia cytokin prozapalnych (białek sygnałowych napędzających zapalenie), m.in. interleukiny 6 i czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-alfa)⁴. W przypadku wątroby autorzy przeglądu z 2018 roku wiążą korzystne efekty tlenu głównie z działaniem przeciwutleniającym i przeciwzapalnym⁵.

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego: lepsza odpowiedź na leczenie zaostrzeń

Wieloośrodkowe badanie randomizowane fazy 2B z 2020 roku objęło 20 osób hospitalizowanych z powodu umiarkowanego lub ciężkiego zaostrzenia; u trzech czwartych z nich wcześniej zawiodło leczenie biologiczne⁶. Do dożylnych steroidów dołączono trzy dni zabiegów, a osoby z poprawą w trzecim dniu losowo przydzielano do zakończenia tlenoterapii lub jej przedłużenia do pięciu dni⁶. Po trzech dniach odpowiedź uzyskało 11 z 20 chorych – zmniejszyła się liczba wypróżnień i krwawienie z odbytnicy, spadło stężenie białka C-reaktywnego (CRP), wskaźnika zapalenia – a pięć dni zabiegów wyciszało chorobę wyraźniej niż trzy⁶. Po leczenie drugiego rzutu, czyli infliksymab lub usunięcie jelita grubego (kolektomię), sięgnięto tylko u trzech osób, choć przewidywane prawdopodobieństwo takiej konieczności sięgało 80%⁶. Nikt z grupy z wczesną odpowiedzią nie wrócił w ciągu trzech miesięcy do szpitala ani nie wymagał kolektomii, a działań niepożądanych zabiegów nie odnotowano⁶.

Przegląd systematyczny z 2012 roku, obejmujący chorych z ciężką postacią choroby oporną na leki, opisał poprawę u wszystkich 39 osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego⁴. W przeglądzie systematycznym z 2014 roku odsetek odpowiedzi w tej chorobie wyniósł 88%, a wśród 40 chorych ocenianych w kontrolnej endoskopii zareagowali wszyscy³. Metaanaliza z 2021 roku oszacowała go na ponad 83%, uznając, że badania obserwacyjne przemawiają za korzyścią z HBOT w zaostrzeniach; odnotowała przy tym, że badania z losowym przydziałem, w których tlen dodawano do standardowego leczenia, dały niezgodne wyniki⁷.

Choroba Leśniowskiego-Crohna: gojenie przetok i innych powikłań

Badanie obserwacyjne z 2021 roku objęło 40 chorych z powikłaniami opornymi na leczenie zachowawcze: przetokami okołoodbytowymi, przetokami jelitowo-skórnymi (łączącymi jelito ze skórą brzucha) lub piodermią zgorzelinową, czyli bolesnymi owrzodzeniami skóry¹. Po dołączeniu HBOT zmiany zagoiły się u zdecydowanej większości: u wszystkich sześciu osób z piodermią, u 84,6% chorych z przetokami jelitowo-skórnymi i u 80% z przetokami okołoodbytowymi¹.

Przegląd piśmiennictwa dotyczący opornych przetok okołoodbytowych zebrał dane 22 chorych, którzy przeszli średnio 42 zabiegi; remisję osiągnęło 15 z nich (68%), a więc podobny odsetek jak opisywany po infliksymabie; autorzy proponują łączenie obu metod, licząc na efekt synergii⁸. Skojarzenie leków z tlenem opisano w serii dziewięciu chorych, u których przetoki nie goiły się mimo leków blokujących TNF-alfa: otrzymali infliksymab, 18–30 zabiegów HBOT i antybiotyki przeciw prątkom Mycobacterium avium subsp. paratuberculosis². Przetoki zamknęły się całkowicie u wszystkich dziewięciu osób po 6–28 tygodniach, a chorych obserwowano później przeciętnie przez półtora roku².

Analizy zbiorcze pokazują podobny obraz. W przeglądzie systematycznym 17 badań z udziałem 613 osób odsetek odpowiedzi w chorobie Leśniowskiego-Crohna wyniósł 85%, a w postaci okołoodbytowej 88% (całkowite wygojenie u 18, częściowe u 17 z 40 chorych)³. Metaanaliza z 2021 roku oceniła odsetek odpowiedzi na blisko 82%, a w postaci przetokowej całkowite zamknięcie przetok nastąpiło u prawie połowy chorych, częściowe – u ponad jednej trzeciej⁷. W przeglądzie z 2012 roku poprawę uzyskało 31 z 40 chorych z postacią oporną na standardowe leki⁴. Według autorów przeglądu z 2014 roku najwięcej zyskują osoby z okołoodbytową postacią choroby, a także chorzy z umiarkowanym lub ciężkim wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego³.

Popromienne zapalenie odbytnicy i jelit: wyniki badania z procedurą pozorowaną

Po napromienianiu jamy brzusznej i miednicy u 5–20% chorych rozwija się przewlekłe popromienne zapalenie jelit⁹. W tym wskazaniu przeprowadzono wieloośrodkowe, podwójnie zaślepione badanie z losowym przydziałem: chorzy z opornym na leczenie popromiennym zapaleniem odbytnicy oddychali w komorze tlenem albo powietrzem, co stanowiło procedurę pozorowaną¹⁰. Wśród 120 ocenionych chorych (spośród 150 włączonych) poprawa w skali późnych odczynów popromiennych była w grupie tlenowej niemal dwukrotnie większa, a odpowiedź w ocenie klinicznej uzyskało 88,9% osób wobec 62,5% w grupie porównawczej¹⁰. Według obliczeń autorów na każde trzy osoby poddane tlenoterapii przypadała jedna dodatkowa odpowiedź; poprawiła się też jakość życia w zakresie dolegliwości jelitowych, a zaawansowanych interwencji w większości udało się uniknąć¹⁰. Gdy tlen otrzymała także grupa porównawcza, różnice się wyrównały¹⁰.

Wyniki te uzupełnia seria 65 kolejnych chorych z przewlekłym popromiennym uszkodzeniem przewodu pokarmowego, leczonych w akademickim ośrodku referencyjnym; większość trafiła na zabiegi z powodu krwawienia, a pozostali m.in. z powodu bólu, biegunki czy przetok⁹. Po 30 codziennych zabiegach, u części osób uzupełnionych o kolejne 6–30, odpowiedź uzyskało 68% chorych (całkowitą 43%, częściową 25%), a w krwawieniu – 70%⁹. W opisie dwóch osób z krwotocznym popromiennym zapaleniem błony śluzowej żołądka po chemioradioterapii i resekcji przełyku tlenoterapia szybko zatrzymała krwawienie u obu¹¹. Więcej o wsparciu po leczeniu onkologicznym piszemy w artykule o nowotworach i radioterapii.

Niedrożność jelit po operacjach i choroby wątroby

W retrospektywnej analizie 626 chorych po operacjach jamy brzusznej (758 hospitalizacji) niedrożność porażenna, wynikająca z zahamowania ruchów jelit, ustąpiła po HBOT w 92% przypadków, a zrostowa, spowodowana pasmami tkanki łącznej po zabiegu chirurgicznym, w 85%¹². U osób po 75. roku życia wyniki były porównywalne, powikłania tlenoterapii dotyczyły 3,8% hospitalizacji i zwykle nie były poważne, a autorzy uznali metodę za bezpieczną i nieinwazyjną¹².

W chorobach wątroby przegląd literatury z 2018 roku podsumowuje, że większość badań oceniła HBOT pozytywnie jako wsparcie przy przeszczepieniu wątroby, w jej ostrym uszkodzeniu, niealkoholowym stłuszczeniowym zapaleniu, włóknieniu i nowotworach, a zwłaszcza w zakrzepicy tętnicy wątrobowej, w której metodę stosowano już klinicznie⁵. Autorzy zauważają, że chorzy zwykle zyskują więcej przy możliwie wczesnym rozpoczęciu zabiegów, a ze względu na możliwą toksyczność tlenu podkreślają potrzebę rozważnego planowania schematu⁵. Wyrażają przekonanie, że pogłębione badania pokażą HBOT jako jedną z najbardziej obiecujących metod wspomagających także w innych chorobach wątroby⁵.

Co pokazały badania na zwierzętach

U szczurów z chemicznie wywołanym zapaleniem jelita grubego zabiegi prowadzone dwa razy dziennie przez cztery dni zmniejszały masę tkanki okrężnicy (miarę obrzęku), zmiany widoczne gołym okiem i pod mikroskopem oraz aktywność mieloperoksydazy, enzymu świadczącego o napływie komórek zapalnych¹³. Efekt był porównywalny z deksametazonem (silnym lekiem steroidowym), a połączenie obu metod nie dało przewagi nad samym tlenem¹³. Przegląd systematyczny z 2012 roku zestawił dwanaście prac na zwierzęcych modelach zapalenia jelit: w części z nich tlen obniżał m.in. TNF-alfa, interleukinę 1 beta i markery stresu oksydacyjnego (uszkodzeń wywołanych nadmiarem wolnych rodników), z wyjątkiem jednej pracy, w której jeden z tych markerów wzrósł, a w ośmiu badaniach poprawiał obraz tkanki pod mikroskopem⁴.

W badaniu na królikach, u których po kilkugodzinnym podwiązaniu tętnicy udowej przywracano przepływ krwi, uraz niedokrwienno-reperfuzyjny uszkadzał także wątrobę¹⁴. Zabiegi rozpoczęte wcześnie lub nieco później po przywróceniu przepływu ograniczały zwyrodnienie, martwicę i zapalenie w obrazie mikroskopowym wątroby, a aktywność enzymów wątrobowych nie różniła się między grupami¹⁴. Autorzy wiążą ten efekt z hamowaniem aktywności neutrofilów, komórek odpornościowych napływających do tkanek¹⁴. Więcej o tych procesach piszemy w artykule o przeciwzapalnym i ochronnym działaniu tlenu hiperbarycznego.

Co to oznacza dla pacjenta i dokąd zmierzają badania

Omówione prace pokazują HBOT jako uzupełnienie leczenia prowadzonego przez gastroenterologa – tlen dołączano w nich do steroidów, leków biologicznych czy antybiotyków^6,1,2. Zaletą metody jest dobra tolerancja: w przeglądzie systematycznym z 2014 roku na 8924 zabiegi przypadło dziewięć zdarzeń niepożądanych (sześć poważnych), rzadziej niż przy HBOT w innych wskazaniach, a metaanaliza z 2021 roku opisała większość zdarzeń jako łagodne^3,7.

W Baromedical o kwalifikacji decyduje specjalista, który analizuje dokumentację i sprawdza możliwe przeciwwskazania; zabieg trwa 90 minut, a ciśnienie dobiera się w zakresie 2,0–3,2 ATA. Przebieg wizyty opisujemy w poradniku Jak wygląda zabieg w komorze hiperbarycznej, a bezpieczeństwo – w tekście o przeciwwskazaniach i bezpieczeństwie HBOT.

Autorzy prac zgodnie wskazują kolejny krok: większe badania z losowym przydziałem, które potwierdzą obserwowane korzyści i pomogą dopracować schemat zabiegów^6,1,7,3. Proponują m.in. porównanie leczenia biologicznego z leczeniem biologicznym uzupełnionym o tlen oraz badania nad molekularnym działaniem tlenu, które mogą wskazać nowe cele terapii^8,3.

Najczęstsze pytania

Czy tlenoterapia hiperbaryczna może pomóc w chorobie Leśniowskiego-Crohna?

Badania obserwacyjne i przeglądy systematyczne opisują poprawę u większości leczonych, zwłaszcza u osób z przetokami i innymi powikłaniami opornymi na leki. W jednym z badań po dołączeniu HBOT do leczenia wygojenie powikłań uzyskano u około czterech na pięciu chorych. Tlenoterapia jest uzupełnieniem leczenia prowadzonego przez gastroenterologa, a autorzy prac oczekują kolejnych badań z losowym przydziałem.

Czy tlenoterapię hiperbaryczną stosuje się w popromiennym zapaleniu odbytnicy po radioterapii?

Tak, w tym wskazaniu przeprowadzono podwójnie zaślepione badanie z losowym przydziałem i procedurą pozorowaną. Odpowiedź na leczenie uzyskano w nim u 88,9% chorych po tlenoterapii wobec 62,5% w grupie porównawczej, a pacjenci lepiej oceniali jakość życia związaną z pracą jelit. O kwalifikacji do zabiegów decyduje specjalista po analizie dokumentacji z leczenia onkologicznego.

Czy tlen hiperbaryczny może wspierać leczenie chorób wątroby?

Przegląd badań z 2018 roku ocenia HBOT jako obiecujące wsparcie m.in. w zakrzepicy tętnicy wątrobowej, przy przeszczepieniu wątroby, w jej ostrym uszkodzeniu i we włóknieniu, wiążąc to z działaniem przeciwutleniającym i przeciwzapalnym. W zakrzepicy tętnicy wątrobowej metodę stosowano już wtedy klinicznie, a w pozostałych chorobach autorzy oczekują dalszych badań. Część obserwacji pochodzi z badań na zwierzętach, dlatego nie przenosi się ich wprost na ludzi.

Czytaj także

• Przeciwzapalne i ochronne działanie tlenu hiperbarycznego – co pokazały badania
• Tlenoterapia hiperbaryczna a nowotwory i radioterapia – jak tlen wspiera pacjentów
• Tlenoterapia hiperbaryczna a cukrzyca i stopa cukrzycowa – gojenie i metabolizm

Źródła

1. badanie obserwacyjne Uzupełniająca tlenoterapia hiperbaryczna w opornej na leczenie chorobie Leśniowskiego-Crohna: badanie obserwacyjne. Feitosa MR, Parra RS, Machado VF i wsp. Gastroenterol Res Pract. 2021;2021:6628142. publikacja · pełny tekst
2. seria przypadków Skojarzenie infliksymabu, leczenia anty-MAP i tlenoterapii hiperbarycznej w opornej na leczenie postaci przetokowej choroby Leśniowskiego-Crohna. Agrawal G, Borody T, Turner R i wsp. Future Sci OA. 2015;1(4):FSO77. publikacja · pełny tekst
3. przegląd systematyczny Przegląd systematyczny: bezpieczeństwo i skuteczność tlenoterapii hiperbarycznej w nieswoistych chorobach zapalnych jelit. Dulai PS, Gleeson MW, Taylor D i wsp. Aliment Pharmacol Ther. 2014;39(11):1266-1275. publikacja
4. przegląd systematyczny Leczenie tlenem hiperbarycznym w nieswoistych chorobach zapalnych jelit: przegląd systematyczny i analiza. Rossignol DA. Med Gas Res. 2012;2(1):6. publikacja · pełny tekst
5. przegląd literatury Tlenoterapia hiperbaryczna w chorobach wątroby. Sun Y, Wen Y, Shen C i wsp. Int J Med Sci. 2018;15(8):782-787. publikacja · pełny tekst
6. badanie randomizowane (RCT) Randomizowane badanie fazy 2B dotyczące tlenoterapii hiperbarycznej u pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego hospitalizowanych z powodu zaostrzeń o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego. Dulai PS, Raffals LE, Hudesman D i wsp. Aliment Pharmacol Ther. 2020;52(6):955-963. publikacja
7. metaanaliza Tlenoterapia hiperbaryczna w nieswoistych chorobach zapalnych jelit: przegląd systematyczny i metaanaliza. Singh AK, Jha DK, Jena A i wsp. Eur J Gastroenterol Hepatol. 2021;33(1s suppl 1):e564-e573. publikacja
8. przegląd literatury Tlen hiperbaryczny w leczeniu okołoodbytowej postaci choroby Leśniowskiego-Crohna w erze infliksymabu – odnowione zainteresowanie? Bedioui H, Makni A, Magherbi H i wsp. Tunis Med. 2012;90(6):427-430. publikacja
9. seria przypadków Leczenie popromiennego uszkodzenia przewodu pokarmowego tlenem hiperbarycznym. Marshall GT, Thirlby RC, Bredfeldt JE i wsp. Undersea Hyperb Med. 2007;34(1):35-42. publikacja
10. badanie randomizowane (RCT) Leczenie tlenem hiperbarycznym przewlekłego, opornego na leczenie popromiennego zapalenia odbytnicy: randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kliniczne z grupą kontrolną w układzie naprzemiennym z długoterminową obserwacją. Clarke RE, Tenorio LM, Hussey JR i wsp. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 2008;72(1):134-143. publikacja
11. opis przypadku Leczenie tlenem hiperbarycznym krwotocznego popromiennego zapalenia błony śluzowej żołądka po resekcji przełyku. Kernstine KH, Greensmith JE, Johlin FC i wsp. Ann Thorac Surg. 2005;80(3):1115-1117. publikacja
12. badanie retrospektywne Tlenoterapia hiperbaryczna w leczeniu pooperacyjnej porażennej niedrożności jelit oraz zrostowej niedrożności jelit związanych z operacjami jamy brzusznej: doświadczenia obejmujące 626 pacjentów. Ambiru S, Furuyama N, Aono M i wsp. Hepatogastroenterology. 2007;54(79):1925-1929. publikacja
13. badanie na zwierzętach Tlenoterapia hiperbaryczna jest równie skuteczna jak deksametazon w leczeniu doświadczalnego zapalenia jelita grubego indukowanego TNBS-E. Atug O, Hamzaoglu H, Tahan V i wsp. Dig Dis Sci. 2008;53(2):481-485. publikacja
14. badanie na zwierzętach Wpływ terapii hiperbarycznej na stan morfologiczno-czynnościowy wątroby królików po uszkodzeniu niedokrwienno-reperfuzyjnym kończyny tylnej. Lukiswanto BS, Yuniarti WM, Motulo YY. Vet World. 2017;10(11):1337-1342. publikacja · pełny tekst

Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. O kwalifikacji do tlenoterapii hiperbarycznej, liczbie zabiegów i przebiegu terapii każdorazowo decyduje specjalista po ocenie stanu zdrowia pacjenta. Artykuł jest autorskim omówieniem wyników publikacji naukowych przygotowanym przez Zespół Baromedical — nie stanowi tłumaczenia tych publikacji. Prawa autorskie do publikacji źródłowych przysługują ich autorom i wydawcom; pełne dane bibliograficzne podano w sekcji „Źródła”.